बढ्दो तनाव, एन्जाइटी र डिप्रेसन: आजको पुस्तामा किन बढ्दै छ मानसिक स्वास्थ्यको समस्या?

काठमाडौं । आधुनिक जीवनशैली, बढ्दो प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग, आर्थिक असुरक्षा र भविष्यप्रतिको चिन्ताका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको विज्ञहरू बताउँछन्। विशेषगरी युवा पुस्तामा तनाव (Stress), एन्जाइटी (Anxiety) र डिप्रेसन (Depression) का समस्या पहिलेभन्दा धेरै देखिन थालेका छन्।

तनाव (Stress) भनेको के हो?

तनाव भनेको कुनै चुनौतीपूर्ण अवस्था, जिम्मेवारी वा दबाबका कारण शरीर र मस्तिष्कले देखाउने स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो। परीक्षा, जागिर, व्यवसाय, आर्थिक समस्या, पारिवारिक विवाद वा सम्बन्धमा आएको उतारचढावले तनाव सिर्जना गर्न सक्छ।

सामान्य अवस्थामा केही समयको तनावले व्यक्तिलाई कामप्रति जिम्मेवार र सक्रिय बनाउन सक्छ। तर लामो समयसम्म तनाव रहिरहेमा यसले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य दुवैमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

एन्जाइटी (Anxiety) भनेको के हो?

एन्जाइटी भनेको आवश्यकता भन्दा बढी डर, चिन्ता वा बेचैनी महसुस हुने अवस्था हो। कुनै स्पष्ट कारण नहुँदा पनि नकारात्मक सोच, मुटुको धड्कन बढ्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा केही नराम्रो हुने डर लागिरहनु यसको प्रमुख संकेत हुन सक्छ।

एन्जाइटीले दैनिक काम, पढाइ, रोजगारी र सामाजिक सम्बन्धमा समेत असर पुर्‍याउन सक्छ।

डिप्रेसन (Depression) भनेको के हो?

डिप्रेसन सामान्य उदासी होइन। यो लामो समयसम्म रहने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो, जसमा व्यक्तिले निराशा, उत्साहको कमी, आत्मविश्वास घट्नु, कुनै काममा रुचि नलाग्नु, अत्यधिक थकान र भविष्यप्रति आशा हराएको महसुस गर्न सक्छ।

समयमै उपचार नगरे डिप्रेसनले व्यक्तिको व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ।

आजको पुस्तामा किन बढ्दै छ?

मानसिक स्वास्थ्यका विज्ञहरूका अनुसार अहिलेको पुस्तामा यी समस्या बढ्नुका प्रमुख कारणहरू यस्ता छन्:

• सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग र अरूसँग निरन्तर तुलना गर्ने प्रवृत्ति।
• पढाइ र करियरमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा।
• बेरोजगारी तथा आर्थिक असुरक्षा।
• पारिवारिक तथा सम्बन्धमा आउने तनाव।
• पर्याप्त निद्रा र शारीरिक गतिविधिको कमी।
• एक्लोपन र सामाजिक समर्थनको अभाव।

युवामा कति देखिन्छ?

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या विश्वभरका लाखौं मानिसमा देखिन्छ र युवा उमेर समूह यसबाट विशेष रूपमा प्रभावित छ। धेरै युवाले तनाव, एन्जाइटी वा डिप्रेसनका लक्षण अनुभव गरे पनि लाज, डर वा जानकारीको अभावका कारण समयमै उपचार लिन सकिरहेका छैनन्।

नेपालमा पनि मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको चेतना बढ्दै गएसँगै यस्ता समस्या लिएर अस्पताल तथा परामर्श केन्द्र पुग्नेको संख्या बढ्दो क्रममा रहेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्। यद्यपि अझै धेरै व्यक्तिहरू उपचारभन्दा पनि समस्या लुकाएर बस्ने प्रवृत्तिमा छन्।

कसरी बच्ने?

• दैनिक ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिनुहोस्।
• नियमित व्यायाम वा हिँडडुल गर्नुहोस्।
• सामाजिक सञ्जालको प्रयोग सन्तुलित राख्नुहोस्।
• परिवार र साथीभाइसँग आफ्ना भावना खुलेर साझा गर्नुहोस्।
• सन्तुलित आहार र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुहोस्।
• समस्या लामो समयसम्म रहिरहेमा मनोपरामर्शदाता वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्।

निष्कर्ष

तनाव, एन्जाइटी र डिप्रेसन कमजोरीका संकेत होइनन्, उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था हुन्। समयमै समस्या पहिचान, परिवारको साथ, सामाजिक समर्थन र आवश्यक परामर्श तथा उपचारले अधिकांश व्यक्तिले सामान्य र स्वस्थ जीवन बिताउन सक्छन्। मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्नु र आवश्यक पर्दा विशेषज्ञको सहयोग लिनु नै यसको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय मानिन्छ।