बिहानको पाँच बजेको थियो। गाउँ अझै निदाइरहेको थियो। आकाशमा उज्यालोको नामोनिशान थिएन। टाढाको डाँडामाथि केही ताराहरू अझै टल्किरहेका थिए।
तर सुमनको निद्रा खुलिसकेको थियो। उसले सिरानीमुनिबाट एउटा पुरानो कापी निकाल्यो। कापीका धेरै पाना च्यातिएका थिए। केही पानामा पुराना हिसाबका अंकहरू थिए, केहीमा आधा मेटिएका अक्षरहरू।
उसले कापीको अन्तिम पाना खोल्यो। त्यहाँ उसले केही दिनअघि लेखेको एउटा वाक्य थियो— “म ठूलो भएर शिक्षक बन्नेछु।”
सुमनले त्यो वाक्य फेरि पढ्यो। अनि मुस्कुरायो। “एक दिन साँच्चै बन्नेछु,” उसले आफैंसँग भन्यो।
घरमा पढ्ने छुट्टै कोठा थिएन। भित्ताको छेउमा राखिएको पुरानो टेबल नै उसको पढ्ने ठाउँ थियो। टेबलमाथि एउटा सानो बत्ती थियो, जसको उज्यालो कहिलेकाहीँ आफैं निभ्थ्यो।
उसले किताब खोल्यो। बाहिरबाट आमाको आवाज आयो। “सुमन, उठिस्?”
“उठिसकेँ आमा।” “ पहिला पानी ल्याइदेऊ है। अनि स्कुल जाने बेला हुन्छ।”
“हुन्छ।”
सुमनले किताब बन्द गर्यो। उसका लागि पढाइ महत्वपूर्ण थियो। तर घरको काम पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण थियो। उसका बुबा गाउँमै मजदुरी गर्थे। कहिले काम पाइन्थ्यो, कहिले पाइँदैनथ्यो। आमा अरूको खेतमा काम गर्न जान्थिन्।
घरमा पैसा धेरै थिएन। तर आमाबुबाको एउटा सपना थियो—
छोराले आफूहरूले जस्तो जीवन भोग्न नपरोस्।
सुमन गाउँको सरकारी विद्यालयमा पढ्थ्यो। उसको कक्षामा धनी परिवारका बच्चा पनि थिए, मजदुरका छोराछोरी पनि थिए। कसैसँग नयाँ झोला थियो। कसैसँग नयाँ जुत्ता।
सुमनको झोला भने उसको दाइले पढ्दा प्रयोग गरेको थियो। जुत्ताको अगाडिको भाग केही ठाउँमा फाटिसकेको थियो।
एक दिन कक्षामा शिक्षकले सबै विद्यार्थीलाई प्रश्न सोधे। “तिमीहरू ठूलो भएपछि के बन्न चाहन्छौ?”
एकपछि अर्को विद्यार्थीले हात उठाए। “डाक्टर।” “इन्जिनियर।” “पाइलट।” “बैंकको म्यानेजर।”
सुमन चुपचाप बसिरहेको थियो। शिक्षकले उसलाई देखे। “सुमन, तिमी?”
सुमन केही बेर चुप भयो। अनि बिस्तारै उठ्यो। “म शिक्षक बन्न चाहन्छु, सर।”
कक्षामा केही विद्यार्थी हाँसे। पछाडिबाट कसैले भन्यो,
“शिक्षक बनेर के हुन्छ र?”
सुमनले केही भनेन। तर शिक्षकले त्यो कुरा सुने।
उहाँले कक्षातिर हेर्दै भन्नुभयो, “कुनै पनि पेशा सानो हुँदैन। तर शिक्षक बन्ने इच्छा भने ठूलो जिम्मेवारी हो।”
कक्षा शान्त भयो। शिक्षकले सुमनतिर हेरेर भने, “तर एउटा कुरा याद राख्नु—शिक्षक बन्न पहिले राम्रो विद्यार्थी बन्नुपर्छ।”
सुमनले टाउको हल्लायो। त्यो दिनदेखि उसले पढाइलाई अझ गम्भीर रूपमा लिन थाल्यो।
समय बित्दै गयो। कक्षाहरू बढ्दै गए। सुमनको सपना भने उस्तै रह्यो। तर समस्या पनि बढ्दै गयो।
घरको आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदै थियो। एक वर्ष बुबा बिरामी परे।
धेरै दिन काम गर्न सकेनन्। घरमा भएको थोरै बचत उपचारमै सकियो।
एक साँझ आमाले सुमनलाई बोलाइन्।
“बाबु…”
“हजुर आमा?”
“अब तिमीले केही दिन स्कुल नगएर काममा सहयोग गर्नुपर्ला कि?”
सुमन चुप भयो। उसले आमाको अनुहार हेर्यो। आमाको आँखामा आँसु थिएन। तर थकान स्पष्ट देखिन्थ्यो।
“कति दिन?” सुमनले सोध्यो। “थाहा छैन बाबु।” त्यो रात सुमनले किताब खोलेन। उसले आफ्नो पुरानो झोला हेरिरह्यो। भोलिपल्ट बिहान पहिलोपटक उसलाई स्कुल जान मन लागेन।
उसलाई लाग्यो— सायद उसको सपना यतिमै सकियो।
त्यस दिन शिक्षकले सुमनलाई कक्षामा देखेनन्। भोलिपल्ट पनि देखेनन्। तेस्रो दिन शिक्षक आफैं उसको घर पुग्नुभयो। सुमन घरको आँगनमा दाउरा मिलाउँदै थियो।
“सुमन!”
उसले फर्केर हेर्यो। “सर…”
“स्कुल किन नआएको?”
सुमनले केही बोल्न सकेन। उसकी आमाले कुरा खोलिन्। “घरको अवस्था अलि गाह्रो भयो सर।”
शिक्षक केही बेर चुप लाग्नुभयो। अनि सुमनलाई हेर्दै भन्नुभयो,
“तिमीले पढाइ छोड्यौ भने घरको समस्या आज समाधान होला। तर भोलिको समस्या कसरी समाधान गर्छौ?”
सुमनले टाउको झुकायो। शिक्षकले उसको काँधमा हात राख्नुभयो। “गरिबी तिम्रो गल्ती होइन। तर गरिबीका कारण आफ्नो सपना मार्नुचाहिँ तिम्रो निर्णय हुन सक्छ।”
सुमनको आँखाबाट आँसु झर्यो। “तर सर, घरमा पैसा छैन।”
“पैसा छैन भनेर पढाइ रोक्नु हुँदैन।” “तर कसरी?”
शिक्षक मुस्कुराउनुभयो। “पहिला स्कुल आऊ। बाँकी कुरा हामी सोचौँला।”
त्यसपछि सुमन फेरि स्कुल जान थाल्यो। बिहान घरको काम।
दिउँसो स्कुल। साँझ कहिलेकाहीँ गाउँका साना बच्चाहरूलाई पढाउने। उसले उनीहरूलाई पढाएबापत ठूलो पैसा पाउँदैनथ्यो।
तर त्यसले उसको आत्मविश्वास बढाउँदै लग्यो। एक दिन उसले एउटा सानो बालकलाई अक्षर सिकाउँदै थियो।
“यो ‘क’ हो।”
बालकले भन्यो,
“क…?”
“हो, क।”
बालकले मुस्कुराउँदै फेरि भन्यो,
“क।”
सुमन पनि मुस्कुरायो।
त्यो क्षण उसलाई आफ्नो सपना अझ नजिक आएको जस्तो लाग्यो। परीक्षाको समय आयो।
सुमनले दिनरात मेहनत गर्यो। उसको पुरानो कापी भरिँदै गयो।
अन्ततः परीक्षाको नतिजा आयो। विद्यालयको प्रार्थना सभामा प्रधानाध्यापकले नाम घोषणा गर्नुभयो।
“यस वर्ष विद्यालयमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थी…” सबै विद्यार्थी उत्सुक थिए।
“सुमन!”
एकछिनका लागि सुमनले आफ्नै नाम सुनेको हो कि होइन भन्ने महसुस गर्न सकेन।
साथीहरूले ताली बजाए। शिक्षकले मुस्कुराउँदै उसलाई अगाडि बोलाउनुभयो।
उसले पुरस्कारका रूपमा एउटा नयाँ कापी पायो।
कापी सामान्य थियो। तर सुमनका लागि त्यो संसारकै ठूलो उपहार थियो।
उसले कापी छातीमा टाँस्यो।
घर फर्किएपछि आमालाई देखाउँदै भन्यो,
“आमा, हेर्नुस्।”
आमाले कापी समातिन्।
“अब यसमा के लेख्छस्?”
सुमनले मुस्कुराउँदै भन्यो,
“मेरो सपना।”
वर्षहरू बिते। सुमनले उच्च शिक्षा पूरा गर्यो।
त्यसपछि शिक्षक बन्ने तालिम लियो। एक दिन उसले आफ्नो पुरानो गाउँको विद्यालयको गेटभित्र पाइला राख्यो।
त्यही विद्यालय। त्यही आँगन। त्यही कक्षा। तर यसपटक उसको हातमा विद्यार्थीको झोला थिएन।
हातमा किताब थियो। र अगाडि दर्जनौँ विद्यार्थी थिए।
प्रधानाध्यापकले परिचय गराउँदै भन्नुभयो,
“आजदेखि उहाँ हाम्रो विद्यालयको नयाँ शिक्षक हुनुहुन्छ।”
सुमनले विद्यार्थीहरूतिर हेर्यो। अगाडिको बेन्चमा एउटा बालक पुरानो झोला बोकेर बसेको थियो।
उसको जुत्ता पनि फाटेको थियो। सुमनलाई आफ्नै बाल्यकाल सम्झियो।
उसले बोर्डमा एउटा शब्द लेख्यो—
“सपना”
अनि विद्यार्थीहरूतिर फर्केर सोध्यो, “तिमीहरूको सपना के हो?”
कक्षामा हातहरू उठ्न थाले।
“डाक्टर।”
“इन्जिनियर।”
“पाइलट।”
“कलाकार।”
“व्यवसायी।”
सुमन मुस्कुरायो।
अन्तिम बेन्चमा बसेको एउटा बालक भने चुप थियो।
सुमन उसको नजिक गयो।
“तिमी के बन्न चाहन्छौ?”
बालकले बिस्तारै भन्यो,
“सर… मलाई थाहा छैन।”
सुमन केही बेर उसको छेउमा बस्यो।
“त्यसो भए कुनै समस्या छैन।”
बालकले माथि हेर्यो।
सुमनले मुस्कुराउँदै भन्यो,
“पहिला सिक। पढ। प्रश्न गर। अनि एक दिन तिमी आफैंलाई आफ्नो उत्तर भेट्टाउनेछौ।”
त्यसपछि सुमनले बोर्डमा अर्को वाक्य लेख्यो—
“शिक्षाले सधैं बाटो देखाउँदैन, कहिलेकाहीँ बाटो आफैं खोज्न सक्ने मानिस बनाउँछ।”
कक्षामा शान्ति छायो।
झ्यालबाट आएको घाम बोर्डमा परेको थियो।
सुमनले त्यो उज्यालो हेर्दै सोच्यो—
कुनै समय यही विद्यालयमा एउटा बालक पुरानो कापी बोकेर सपना देख्थ्यो।
आज त्यही सपना अर्को पुस्ताको हातमा पुगेको थियो।
र सायद…
त्यही नै शिक्षाको सबैभन्दा सुन्दर कथा थियो।