काठमाडौं । पछिल्लो समय उच्च रक्तचाप अर्थात् हाइपरटेन्सन सामान्य स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिँदै आएको छ। रक्तचाप बढ्दा सुरुवाती अवस्थामा धेरैजसो मानिसमा स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्छ। त्यसैले आफूलाई कुनै समस्या नभएको महसुस भए पनि समय–समयमा रक्तचाप जाँच गर्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ।
मुटुले शरीरका विभिन्न भागमा रगत पठाउँदा रक्तनलीमा पर्ने दबाबलाई रक्तचाप भनिन्छ। रक्तचाप मापन गर्दा माथिल्लो अंकलाई सिस्टोलिक र तल्लो अंकलाई डायस्टोलिक प्रेसर भनिन्छ। रक्तचाप लगातार उच्च भइरहेमा मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला तथा अन्य अंगमा असर पर्न सक्ने जोखिम हुन्छ।
किन बढ्छ रक्तचाप?
उच्च रक्तचाप हुनुका पछाडि विभिन्न कारण हुन सक्छन्। अत्यधिक नुन सेवन, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक गतिविधिको कमी, बढी तौल, धूम्रपान, मदिरा सेवन, तनाव तथा पर्याप्त निद्रा नहुनुजस्ता कारणले रक्तचाप बढ्ने जोखिम बढाउन सक्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा पनि उच्च रक्तचापको जोखिम बढ्न सक्छ। परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास भएका व्यक्तिमा पनि यसको सम्भावना बढी हुन सक्छ।
लक्षण नदेखिन पनि सक्छ
उच्च रक्तचापलाई कतिपय अवस्थामा ‘मौन समस्या’ पनि भनिन्छ, किनकि धेरै मानिसमा रक्तचाप बढे पनि सुरुवातमा कुनै विशेष लक्षण देखिँदैन।
त्यसैले टाउको दुखेपछि वा चक्कर लागेपछि मात्र BP जाँच गर्नेभन्दा नियमित स्वास्थ्य परीक्षणका क्रममा रक्तचाप पनि जाँच गर्नु उपयोगी हुन्छ।
नियन्त्रणका लागि के गर्ने?
रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्न दैनिक जीवनशैलीमा केही परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
नुनको मात्रा कम गर्ने, फलफूल तथा तरकारी बढी खाने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, स्वस्थ तौल कायम राख्ने, धूम्रपानबाट टाढा रहने र मदिरा सेवन सीमित गर्ने जस्ता उपायले रक्तचाप व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्छन्।
त्यस्तै, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।
कुन व्यायाम गर्न सकिन्छ?
नियमित शारीरिक गतिविधि रक्तचाप व्यवस्थापनका लागि उपयोगी हुन सक्छ। सामान्य अवस्थामा छिटो हिँड्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने तथा हल्का stretching र योग जस्ता व्यायाम गर्न सकिन्छ।
व्यायाम गर्न बानी नभएका व्यक्तिले सुरुमा छोटो समय हिँडेर बिस्तारै अवधि बढाउन सक्छन्। तर धेरै उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले नयाँ तथा कडा exercise “व्यायाम” सुरु गर्नुअघि चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
औषधि खाइरहेकाले के ध्यान दिने?
चिकित्सकले रक्तचापका लागि औषधि दिएका छन् भने आफूखुसी औषधि बन्द गर्ने, मात्रा घटाउने वा बढाउने गर्नु हुँदैन। रक्तचाप नियन्त्रणमा आएको जस्तो देखिए पनि औषधि परिवर्तन वा बन्द गर्ने निर्णय चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र गर्नुपर्छ।
अत्यधिक रक्तचापसँगै छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, शरीरको कुनै भाग कमजोर वा सुन्निने, बोल्न कठिन हुने, दृष्टिमा अचानक समस्या आउने वा अत्यधिक टाउको दुख्ने जस्ता गम्भीर लक्षण देखिएमा तत्काल चिकित्सा सहायता लिनुपर्छ।
नियमित BP परीक्षण, स्वस्थ खानपान र सक्रिय जीवनशैलीले उच्च रक्तचापको जोखिम तथा त्यसबाट हुने जटिलता कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।