काठमाडौं । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार अर्थात् यमपञ्चक आजदेखि विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासहित मनाइँदैछ। यमपञ्चकको पहिलो दिन आज शनिबार कात्तिक २१ गते देशभर काग तिहार मनाइँदै छ। यस दिन कागलाई यमराजको दूतका रूपमा सम्मान गर्दै पूजा गर्ने र खानेकुरा दिने परम्परा छ।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानिन्छ। यमराजले पृथ्वीलोकका मानिसको जन्म र मृत्युका खबर कागमार्फत थाहा पाउने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले काग तिहारका दिन कागलाई पूजा गरी मिठा परिकार खान दिएमा वर्षभरि घरपरिवारमा शुभ समाचार आउने, दुःखद खबरबाट टाढा रहन पाइने र अनिष्ट नहुने जनविश्वास रहिआएको छ।
नेपाली समाजमा काग घरआँगनमा आएर कराएमा पाहुना आउने वा कुनै खबर प्राप्त हुने संकेतका रूपमा लिने चलन पनि छ। काग कराउँदा ‘शुभ बोल, शुभ बोल’ भन्ने परम्परा अझै गाउँघरमा प्रचलित छ। यद्यपि यी धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास हुन्।
किन गरिन्छ कागको पूजा?
कागलाई हिन्दू धर्मशास्त्रमा यमराजको दूतका रूपमा वर्णन गरिएको छ। कागले मानिसको लोकबाट यमलोकसम्म खबर पुर्याउने विश्वासका आधारमा यस दिन कागको पूजा गर्ने चलन सुरु भएको मानिन्छ। कागलाई अशुभ समाचारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा भए पनि काग तिहारमा भने उसलाई सम्मान गर्दै मीठो खानेकुरा दिइन्छ।
यस पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध तथा चराचुरुङ्गीप्रति सम्मान गर्नुपर्ने सांस्कृतिक सन्देशसमेत दिने विश्वास गरिन्छ। तिहारका पाँच दिनमा काग, कुकुर, गाई, गोरु र दाजुभाइको पूजा गर्ने परम्पराले जीवजन्तु तथा पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्छ।
कसरी गरिन्छ कागको पूजा?
काग तिहारका दिन बिहानै उठेर घरआँगन सफा गर्ने र कागका लागि खानेकुराको व्यवस्था गर्ने चलन छ। घरमा तयार गरिएका भात, रोटी, सेलरोटी, मिठाई तथा अन्य परिकार पात वा दुना–टपरीमा राखेर घरबाहिर कागलाई खान दिइन्छ।
कतिपयले कागलाई खानेकुरा दिनुअघि धूप, दीप र अक्षतासहित पूजा आराधना गर्ने गर्छन्। त्यसपछि कागलाई बोलाएर खानेकुरा अर्पण गरिन्छ। यसरी पूजा गर्दा वर्षभरि परिवारमा सुख, शान्ति र शुभ समाचार प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई खुसी पारेर पूजा गर्दा यमराजको कृपा प्राप्त हुने र परिवारमा आइपर्न सक्ने अनिष्टबाट रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ।
तिहारको सुरुवातसँगै यमपञ्चकको उल्लास
काग तिहारसँगै सुरु हुने यमपञ्चकमा पाँच दिनसम्म विभिन्न जीवजन्तु तथा पारिवारिक सम्बन्धको पूजा गरिन्छ। दोस्रो दिन कुकुर तिहार, त्यसपछि गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजा, गोरु पूजा र गोवर्द्धन पूजा हुँदै अन्तिम दिन भाइटीका मनाउने परम्परा छ। यस अवधिमा घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमाला लगाउने, देउसी–भैलो खेल्ने र परिवार तथा आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने गरिन्छ।
यसरी काग तिहार केवल धार्मिक विधिमा सीमित नभई जीवजन्तुप्रति सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परिवारमा सुख–शान्तिको कामना गर्ने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
