काठमाडौं । तिहारको सुरुवातसँगै आज शुक्रबार देशभर धनतेरस पर्व मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन मनाइने धनतेरसलाई धन, स्वास्थ्य, समृद्धि र सुख–शान्तिको कामना गर्ने विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ। यस दिन भगवान् धन्वन्तरी, माता लक्ष्मी र धनका देवता कुबेरको पूजा आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
धनतेरसलाई धनत्रयोदशी पनि भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृत कलशसहित प्रकट हुनुभएको दिनको सम्झनामा यो पर्व मनाउने गरिन्छ। भगवान् धन्वन्तरीलाई आयुर्वेद तथा स्वास्थ्यका देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। त्यसैले यस दिन धनसम्पत्तिको कामनासँगै परिवारका सदस्यको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको प्रार्थना गर्ने चलन छ।
किन मनाइन्छ धनतेरस?
‘धन’ र ‘तेरस’ शब्दबाट बनेको धनतेरसको सम्बन्ध धन तथा त्रयोदशी तिथिसँग जोडिएको छ। यस दिन नयाँ वस्तु घरमा भित्र्याउँदा शुभ हुने धार्मिक विश्वास छ। विशेषगरी सुन, चाँदी, तामा, पित्तल तथा अन्य धातुका भाँडाकुँडा खरिद गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
धनतेरसमा नयाँ सामान खरिद गर्नु केवल आर्थिक सम्पन्नताको प्रतीक मात्र नभई नयाँ सुरुवात, सुख–समृद्धि र सकारात्मकताको कामनासँग पनि जोडिएको मानिन्छ। यद्यपि सुनचाँदी वा महँगा सामान खरिद गर्नैपर्छ भन्ने अनिवार्यता छैन। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार सानो धातुको भाँडो वा आवश्यक सामग्री खरिद गर्ने चलन पनि छ।
धनतेरसमा के–के गर्नुपर्छ?
धार्मिक परम्पराअनुसार धनतेरसका दिन बिहान घर तथा पूजास्थल सफा गरी साँझ दीप प्रज्वलन गरिन्छ। भगवान् धन्वन्तरी, माता लक्ष्मी र कुबेरको पूजा आराधना गरी परिवारको स्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
यस दिन नयाँ भाँडाकुँडा, सुन वा चाँदी खरिद गर्ने, घरको प्रवेशद्वार तथा पूजास्थलमा दीप बाल्ने र परिवारका सदस्यसँग शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन छ। कतिपय समुदायमा यमराजको नाममा दक्षिण दिशातर्फ दीपदान गर्ने परम्परासमेत रहेको छ। यसलाई यमदीपदान भनिन्छ, जसलाई अकाल मृत्युबाट रक्षा र दीर्घायुको कामनासँग जोडेर हेरिन्छ।
धनतेरसको साँझ दीप बाल्नुका साथै घरलाई सफा र उज्यालो राख्ने परम्पराले तिहारको आगमनलाई पनि संकेत गर्छ। यसले घरपरिवारमा खुसी, सद्भाव र सकारात्मक वातावरण कायम राख्ने सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ।
के हुन्छ धनतेरस मनाउँदा?
धार्मिक विश्वासअनुसार धनतेरसका दिन भगवान् धन्वन्तरीको पूजा गर्दा राम्रो स्वास्थ्य र दीर्घायु प्राप्त हुने तथा माता लक्ष्मी र कुबेरको आराधना गर्दा घरमा धन, ऐश्वर्य र समृद्धि भित्रिने मान्यता छ। नयाँ वस्तु खरिद गर्नु शुभ सुरुवातको प्रतीक मानिन्छ।
यद्यपि यी धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास हुन्। धनतेरस मनाउँदैमा धनसम्पत्ति वा सफलता निश्चित रूपमा प्राप्त हुन्छ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन। यस पर्वले मुख्यतः स्वास्थ्यको महत्त्व, बचत, परिवारको सुख–शान्ति र सकारात्मक सोचलाई स्मरण गराउँछ।
धनतेरससँगै तिहारको उल्लास थप बढ्ने गर्दछ। यसपछि काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मी पूजा, गोवर्द्धन पूजा तथा म्हः पूजा र भाइटीकाजस्ता पर्वहरू क्रमशः मनाइन्छन्। विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक परम्पराले भरिएको तिहारले परिवार तथा समुदायबीच आपसी प्रेम, सद्भाव र एकताको भावना बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।
यस अवसरमा सबैले आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार पर्व मनाउँदै अनावश्यक खर्च र देखासिकीभन्दा स्वास्थ्य, परिवारको खुसी, आपसी सद्भाव र संस्कृतिको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ।
