काठमाडौं । नेपाली समाजमा धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व बोकेको जनै पूर्णिमा आज देशभर विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइँदैछ। हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि विशेष महत्व राख्ने यो पर्वलाई विभिन्न समुदायले आ–आफ्नै परम्परा र विश्वासअनुसार मनाउने गर्छन्।
जनै पूर्णिमा केवल जनै फेर्ने दिनमा मात्र सीमित छैन। यस पर्वसँग रक्षाबन्धन, डोरो बाँध्ने परम्परा, ऋषि तर्पणी, क्वाँटी खाने चलन, गोसाइँकुण्ड यात्रा तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानहरू जोडिएका छन्। नेपालमा विभिन्न समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै पर्वले जोड्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा पनि यसलाई हेरिन्छ।
जनै पूर्णिमाको ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमि
जनै पूर्णिमा हिन्दू चन्द्र पात्रोअनुसार श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने पर्व हो। ‘पूर्णिमा’ अर्थात् पूर्ण चन्द्रमाको दिन धार्मिक दृष्टिले विशेष मानिन्छ।
जनै धारण गर्ने परम्पराको सम्बन्ध प्राचीन वैदिक संस्कारसँग जोडिएको मानिन्छ। जनैलाई पवित्र धागोका रूपमा लिइन्छ र यसको सम्बन्ध वैदिक अध्ययन तथा धार्मिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको पाइन्छ। जनै पूर्णिमाका दिन पुरानो जनै परिवर्तन गरी नयाँ जनै धारण गर्ने धार्मिक परम्परा रहिआएको छ।
यद्यपि जनै पूर्णिमाको उत्पत्तिबारे एउटै सर्वमान्य कथा छैन। यो पर्व विभिन्न वैदिक संस्कार, धार्मिक विश्वास, रक्षा सूत्र र क्षेत्रीय परम्पराहरूको विकाससँग जोडिँदै वर्तमान स्वरूपमा पुगेको सांस्कृतिक अध्ययनहरूले देखाउँछन्।
किन फेर्छन् जनै ?
जनै विशेष गरी ब्राह्मण, क्षेत्री तथा जनै धारण गर्ने परम्परा भएका समुदायका पुरुषहरूले लगाउने गर्छन्। जनै पूर्णिमाका दिन स्नान तथा धार्मिक विधिपछि पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा छ।
जनैलाई धार्मिक अनुशासन, कर्तव्य र आध्यात्मिक जिम्मेवारीको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यस दिन पुरोहितबाट मन्त्र उच्चारण गरी धार्मिक विधिअनुसार नयाँ जनै लगाइन्छ।
डोरो वा रक्षा सूत्र बाँध्ने परम्परा
जनै पूर्णिमाको अर्को प्रमुख विशेषता डोरो अथवा रक्षा सूत्र बाँध्ने परम्परा हो।
ब्राह्मण पुरोहितले मन्त्र उच्चारण गरी तयार गरिएको पवित्र धागो श्रद्धालुहरूको नाडीमा बाँध्ने गर्छन्। यसलाई डर, रोग तथा विभिन्न प्रकारका नकारात्मक प्रभावबाट रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडेर हेरिन्छ।
यसै कारण जनै पूर्णिमालाई धेरै स्थानमा रक्षाबन्धन सँग पनि जोडिन्छ।
रक्षाबन्धन र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्ध
नेपालका केही समुदाय, विशेष गरी तराई क्षेत्रमा, यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्ने परम्परा पनि रहेको छ।
राखीलाई पारिवारिक प्रेम, विश्वास र सुरक्षाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र सुख–समृद्धिको कामना गर्ने तथा दाजुभाइले आफ्नो दिदीबहिनीको संरक्षण गर्ने भावनासँग यो परम्परा जोडिएको छ।
ऋषि तर्पणीको महत्व
जनै पूर्णिमालाई ऋषि तर्पणी का रूपमा पनि मनाउने गरिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन वैदिक ज्ञान र परम्पराको संरक्षण तथा विकासमा योगदान पुर्याएका ऋषिहरूप्रति सम्मान व्यक्त गरिन्छ। नदी, पोखरी तथा अन्य पवित्र जलाशयमा स्नान गरी धार्मिक विधिअनुसार तर्पण गर्ने परम्परा छ।
यस पर्वलाई ऋषि परम्परा र वैदिक ज्ञानप्रतिको सम्मानसँग पनि जोडेर हेरिन्छ।
गोसाइँकुण्ड यात्रा र शिवप्रतिको आस्था
जनै पूर्णिमाको अवसरमा हुने सबैभन्दा प्रसिद्ध धार्मिक यात्रामध्ये गोसाइँकुण्ड यात्रा पनि एक हो।
रसुवाको उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको गोसाइँकुण्डमा हजारौं श्रद्धालु पुगेर पवित्र स्नान गर्ने तथा भगवान शिवको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ।
नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार जनै पूर्णिमाका अवसरमा गोसाइँकुण्डमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्दछ। हिन्दू तथा बौद्ध श्रद्धालुका साथै झाँक्री परम्परासँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू पनि विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने गर्छन्।
कुम्भेश्वर र अन्य धार्मिक स्थलमा विशेष पूजा
जनै पूर्णिमाका दिन काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न शिव मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा पनि विशेष पूजा हुने गर्दछ।
ललितपुरको कुम्भेश्वर यस पर्वका अवसरमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने प्रमुख स्थलमध्ये एक हो। धेरै श्रद्धालु त्यहाँ पुगेर पूजा तथा धार्मिक स्नान गर्ने गर्छन्।
पशुपतिनाथ, कुम्भेश्वरलगायत देशभरका शिव मन्दिरमा जनै पूर्णिमाको विशेष महत्व रहेको छ।
नेवार समुदायमा गुँही पुन्हि र क्वाँटी
काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायमा जनै पूर्णिमालाई गुँही पुन्हि अथवा क्वाँटी पुन्हि का रूपमा पनि मनाउने परम्परा छ।
यस दिन विभिन्न प्रकारका टुसा उम्रिएका गेडागुडी मिसाएर बनाइएको क्वाँटी खाने चलन रहेको छ। क्वाँटी नेपाली समाजको लोकप्रिय परम्परागत परिकारमध्ये एक हो।
विशेष गरी वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने विश्वासका साथ क्वाँटी खाने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। जनै पूर्णिमा धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपाली खानपान र सांस्कृतिक परम्परासँग पनि जोडिएको यसले देखाउँछ।
झाँक्री र पुराना धार्मिक परम्परा
जनै पूर्णिमाका अवसरमा नेपालका विभिन्न स्थानमा झाँक्री तथा परम्परागत धार्मिक साधकहरू पनि विशेष अनुष्ठानमा सहभागी हुने गर्छन्।
गोसाइँकुण्ड, कुम्भेश्वर, पाशुपत क्षेत्र तथा अन्य धार्मिक स्थलमा पुराना शमन परम्परासँग सम्बन्धित धार्मिक गतिविधि हुने गर्दछ।
यसले जनै पूर्णिमा वैदिक हिन्दू परम्परामा मात्र सीमित नभई नेपालमा विकसित विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासहरूको संगम बनेको देखाउँछ।
समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको परम्परा
समय परिवर्तनसँगै जनै पूर्णिमा मनाउने शैलीमा पनि केही परिवर्तन आएको छ। शहरमा बसोबास गर्ने धेरै परिवारले घरमै वा नजिकैको मन्दिरमा धार्मिक विधि पूरा गर्ने गर्छन्।
यता सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै जनै पूर्णिमा, रक्षाबन्धन, क्वाँटी र धार्मिक यात्रासँग सम्बन्धित शुभकामना तथा सांस्कृतिक सामग्री पनि व्यापक रूपमा साझा हुने गरेको छ।
तर, आधुनिकताको प्रभाव बढ्दै गए पनि जनै फेर्ने, डोरो बाँध्ने, क्वाँटी खाने, राखी बाँध्ने र धार्मिक स्थलमा दर्शन गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा अझै जीवित छ।
विविधतामा एकताको पर्व
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले एउटै पर्व पनि विभिन्न समुदायले फरक–फरक तरिकाले मनाउने गर्छन्।
कसैका लागि जनै पूर्णिमा जनै फेर्ने पर्व हो भने कसैका लागि रक्षाबन्धन। नेवार समुदायका लागि यो गुँही पुन्हि तथा क्वाँटी खाने पर्व हो भने धेरै श्रद्धालुका लागि गोसाइँकुण्ड यात्रा र धार्मिक स्नानको अवसर हो।
यसरी फरक–फरक धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई समेट्दै आएको जनै पूर्णिमा नेपाली समाजको सांस्कृतिक विविधता र धार्मिक सहअस्तित्वको महत्वपूर्ण प्रतीक बनेको छ।
आज पनि देशभर श्रद्धालुहरू मन्दिर, नदी, ताल तथा धार्मिक स्थलमा पुगेर पूजा–आराधना गरिरहेका छन्। जनै फेर्ने, डोरो बाँध्ने, राखी लगाउने र परिवारसँग बसेर क्वाँटी खाने परम्पराले यो पर्वलाई धार्मिकतासँगै पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धसँग पनि जोडेको छ।
जनै पूर्णिमा यसरी इतिहास, धार्मिक आस्था, संस्कृति, परम्परा र आधुनिक नेपाली समाजलाई जोड्ने नेपालको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा आजसम्म निरन्तर मनाइँदै आएको छ।
