अर्जुनको प्रश्न सुनेपछि श्रीकृष्ण केही बेर शान्त रहनुभयो।
अर्जुनले सोधेका थिए—
“हे कृष्ण, मानिसले आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा कसरी राख्न सक्छ ? इच्छा, क्रोध र मोहले त मानिसलाई बारम्बार आफ्नो बाटोबाट भड्काइरहन्छन्।”
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउँदै भन्नुभयो—
मनलाई एकैपटक नियन्त्रणमा राख्न सकिँदैन।
यसका लागि अभ्यास र वैराग्य आवश्यक हुन्छ।
मानिसको मन स्वभावैले चञ्चल हुन्छ। कहिले विगतका कुरामा पुग्छ, कहिले भविष्यको चिन्तामा हराउँछ। कहिले आफूले चाहेको कुरा नपाउँदा दुःखी हुन्छ, अनि कहिले पाएको कुरासमेत गुम्ने डरले अशान्त हुन्छ।
तर मन जता गए पनि त्यसलाई फेरि सही बाटोतर्फ फर्काउने अभ्यास गर्नुपर्छ।
यही निरन्तर अभ्यास नै मन नियन्त्रण गर्ने पहिलो उपाय हो।
श्रीकृष्णले अर्को कुरा पनि बुझाउनुभयो—
मानिसले आफूलाई अनावश्यक इच्छा र आसक्तिबाट बिस्तारै टाढा राख्न सिक्नुपर्छ।
यसको अर्थ संसार छोडेर भाग्नु होइन।
परिवारमा बसेर पनि, आफ्नो काम गर्दै पनि, जिम्मेवारी पूरा गर्दै पनि मानिसले आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्छ।
जब मानिसले हरेक कुरालाई “मलाई नै चाहिन्छ” भन्ने भावले हेर्न छोड्छ, तब उसको मन बिस्तारै शान्त हुन थाल्छ।
अर्जुनले ध्यानपूर्वक सुनिरहेका थिए।
अब उनलाई एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै थियो—
मनलाई जित्नु भनेको मनका सबै विचार समाप्त गर्नु होइन।
बरु गलत दिशामा गएको मनलाई सही दिशामा फर्काउन सक्नु हो।
क्रोध आउँदा आफूलाई रोक्नु, लोभ जाग्दा संयम राख्नु, दुःख पर्दा धैर्य गर्नु र सफलता पाउँदा अहंकार नगर्नु—यिनै अभ्यासले मानिसलाई भित्रबाट बलियो बनाउँछ।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यही बाटो देखाउँदै भन्नुभयो—
जसले आफ्नो मनलाई जितेको छ, उसको मन नै उसको सबैभन्दा ठूलो साथी बन्छ। तर मनमाथि नियन्त्रण गुमायो भने त्यही मन मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु बन्न सक्छ।
अर्जुन केही क्षण मौन भए।
उनले बुझ्न थाले—
बाहिरको युद्ध जित्नुअघि आफूभित्रको युद्ध जित्नुपर्ने रहेछ।
तर गीता अझै एउटा गहिरो प्रश्नतर्फ अघि बढ्दै थियो।
यदि मानिसले मनलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने उसको जीवनमा के हुन्छ ?
र यदि मनलाई जित्न सकियो भने मानिस कहाँसम्म पुग्न सक्छ ?
क्रमशः…
Part 9 मा:
मनलाई जितेको मानिस र मनको नियन्त्रणमा परेको मानिसबीच के फरक हुन्छ ? श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यसको उत्तर कसरी दिन्छन् ?
