काठमाडौँ । अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासा (NASA) ले सन् १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएको अन्तरिक्षयान भ्वाएजर–२ (Voyager 2) को वैज्ञानिक उपकरणलाई थप केही समय सञ्चालनमा राख्न नयाँ ऊर्जा बचत उपाय अपनाएको छ।
करिब ५० वर्ष पुरानो भ्वाएजर–२ मा उपलब्ध ऊर्जा निरन्तर घट्दै गएपछि नासाका इन्जिनियरहरूले अन्तरिक्षयानको ऊर्जा खपत कम गर्ने गरी प्रणालीमा परिवर्तन गरेका हुन्। नयाँ व्यवस्थापछि भ्वाएजर–२ मा अहिले सञ्चालनमा रहेका तीनवटै वैज्ञानिक उपकरण कम्तीमा अर्को एक वर्षसम्म सञ्चालन गर्न सकिने नासाले जनाएको छ।
भ्वाएजर–२ र यसको जुम्ल्याहा अन्तरिक्षयान भ्वाएजर–१ सन् १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएका थिए। दुवै अन्तरिक्षयानले सूर्यको प्रकाशबाट नभई प्लुटोनियमको क्षयबाट उत्पन्न हुने तापलाई विद्युत्मा रूपान्तरण गर्ने रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर (RTG) बाट ऊर्जा प्राप्त गर्छन्।
तर प्लुटोनियमको मात्रा घट्दै जाँदा प्रत्येक अन्तरिक्षयानले वर्षमा करिब ४ वाट ऊर्जा गुमाउँदै आएको छ। ऊर्जा अभावका कारण दुवै यानका केही वैज्ञानिक उपकरण तथा गैर–आवश्यक प्रणालीहरू क्रमशः बन्द गरिँदै आएका छन्।
नासाका अनुसार भ्वाएजर–२ मा सुरुमा १० वटा वैज्ञानिक उपकरण थिए। अहिले तीमध्ये तीनवटा मात्र सञ्चालनमा छन्। सन् २०२४ यता ऊर्जा बचत गर्न दुवै भ्वाएजरका दुई–दुई वैज्ञानिक उपकरण बन्द गरिसकिएको छ।
नयाँ ऊर्जा व्यवस्थापनलाई नासाले ‘Big Bang’ नाम दिएको छ। यसअन्तर्गत गैर–आवश्यक उपकरण बन्द गर्नुका साथै कम ऊर्जा खपत गर्ने वैकल्पिक प्रणाली प्रयोग गरिएको छ। यसले अन्तरिक्षयानलाई आवश्यक तापक्रम कायम राख्दै वैज्ञानिक उपकरण सञ्चालनका लागि थप ऊर्जा बचत गर्नेछ।
भ्वाएजर–१ मा पनि यही ऊर्जा बचत उपाय आगामी महिनाहरूमा लागू गर्ने नासाले जनाएको छ।
दुवै भ्वाएजर अन्तरिक्षयानले सौर्यमण्डलभन्दा बाहिरको अन्तरातारकीय अन्तरिक्ष (interstellar space) बाट अझै वैज्ञानिक तथ्यांक पृथ्वीमा पठाइरहेका छन्। भ्वाएजर–१ सन् २०१२ मा र भ्वाएजर–२ सन् २०१८ मा अन्तरातारकीय क्षेत्रमा प्रवेश गरेका थिए।
भ्वाएजर–२ अहिले पृथ्वीबाट करिब १४२ खगोलीय एकाइ (AU) टाढा रहेको छ भने भ्वाएजर–१ करिब १७१ AU टाढा पुगेको छ। भ्वाएजर–१ पृथ्वीबाट सबैभन्दा टाढा पुगेको मानव निर्मित अन्तरिक्षयान हो।
सन् १९७७ मा प्रक्षेपण हुँदा दुवै यानले बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण ग्रहहरूको दुर्लभ अवस्थिति प्रयोग गर्दै बाहिरी सौर्यमण्डलको अध्ययन गर्ने लक्ष्य राखेका थिए। भ्वाएजर–२ ले बृहस्पति र शनिसँगै अरुण र वरुण ग्रहको समेत नजिकबाट अध्ययन गर्ने पहिलो अन्तरिक्षयान बनेको थियो। यसको अन्तिम ग्रह भ्रमण सन् १९८९ मा वरुण ग्रहको थियो।
करिब पाँच दशक पुरानो भए पनि भ्वाएजर अभियानले अझै अन्तरिक्षको अत्यन्त टाढाको क्षेत्रबाट वैज्ञानिक जानकारी पठाइरहेको छ। पछिल्लो ऊर्जा व्यवस्थापनले यस ऐतिहासिक अभियानलाई कम्तीमा केही समय थप निरन्तरता दिने अपेक्षा गरिएको छ।
