काठमाडौं । नेपालीको दोस्रो ठूलो चाड तिहारअन्तर्गत आज कात्तिक २२ गते कुकुर तिहार मनाइँदैछ। यस दिन कुकुरलाई टीका र माला लगाइदिएर मिठा खानेकुरा खुवाउँदै पूजा गर्ने परम्परा छ। यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण कुकुर तिहार र लक्ष्मीपूजा एकैदिन परेको छ।
कुकुर तिहार मनाउनुको मुख्य उद्देश्य कुकुरप्रति सम्मान, प्रेम र कृतज्ञता प्रकट गर्नु हो। कुकुरलाई मानिसको विश्वासिलो साथी, घरको रक्षक तथा सुरक्षामा सहयोग गर्ने इमानदार जनावरका रूपमा लिइन्छ। मानिससँग लामो समयदेखि निकट सम्बन्धमा रहेको कुकुरको निष्ठा र सहयोगको सम्मानस्वरूप यो पर्व मनाउने गरिएको हो।
यमराजसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास
हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत तथा यमलोकको द्वारपालका रूपमा मानिन्छ। धार्मिक मान्यतामा यमराजका श्याम र सबल नामका दुई कुकुर रहेको उल्लेख पाइन्छ। उनीहरूले यमलोकको ढोकामा पहरा दिने विश्वास गरिन्छ। कुकुर तिहारका दिन कुकुरको पूजा गर्दा यमराज प्रसन्न हुने र अकाल मृत्यु तथा दुःखबाट रक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ।
यस दिन कुकुरलाई पूजा गरेर सम्मान गर्दा यमराजको भयबाट मुक्ति मिल्ने र मृत्युपछि परलोकको यात्रा सहज हुने जनविश्वाससमेत रहिआएको छ। त्यसैले कुकुरलाई टीका लगाउने, फूलको माला पहिर्याउने र मिठा परिकार खुवाउने चलन बसेको मानिन्छ।
महाभारतसँग पनि जोडिएको छ कुकुरको महत्त्व
कुकुरको निष्ठा र साथलाई महाभारतको कथासँग पनि जोडेर हेरिन्छ। महाभारतअनुसार पाण्डवमध्ये ज्येष्ठ युधिष्ठिर स्वर्ग जाने क्रममा एउटा कुकुरले अन्तिम समयसम्म उनको साथ छाडेको थिएन। स्वर्गको ढोकामा पुग्दा कुकुरलाई छाडेर मात्र प्रवेश गर्न सकिने अवस्था आए पनि युधिष्ठिरले आफ्नो साथ दिएको प्राणीलाई त्याग्न अस्वीकार गरेका थिए। यस कथाले कुकुरको निष्ठा र मानिसले जनावरप्रति देखाउनुपर्ने करुणालाई दर्शाउँछ।
कसरी गरिन्छ कुकुरको पूजा?
कुकुर तिहारका दिन बिहानै कुकुरलाई नुहाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र सयपत्री वा अन्य फूलको माला पहिर्याउने गरिन्छ। त्यसपछि दूध, रोटी, मासु, फलफूललगायत खानेकुरा खुवाएर पूजा गरिन्छ। घरमा पालिएका कुकुरसँगै सडकमा रहेका कुकुरलाई पनि खानेकुरा दिएर सम्मान गर्ने परम्परा छ।
कुकुर प्रहरी, सेना, सुरक्षा निकाय तथा उद्धार कार्यमा समेत मानिसका सहयोगीका रूपमा परिचालित हुँदै आएका छन्। अपराध अनुसन्धान, लागुऔषध तथा विस्फोटक पदार्थ पहिचान र विपद्का बेला मानिसको खोजीमा पनि उनीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
त्यसैले कुकुर तिहार केवल धार्मिक विधिमा सीमित पर्व होइन। यसले मानिस र जनावरबीचको सम्बन्ध, आपसी विश्वास, निष्ठा र सहअस्तित्वको सन्देश पनि दिन्छ। वर्षको एक दिन मात्र नभई सधैँ जनावरप्रति माया, दया र जिम्मेवारी देखाउनुपर्ने सन्देश यो पर्वले दिन्छ।
कुकुर तिहारलाई विश्वमाझ चिनाउन पर्यटन बोर्डको रील प्रतियोगिता
यसैबीच, कुकुर तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व र मानिस तथा कुकुरबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने उद्देश्यले नेपाल पर्यटन बोर्डले ‘कुकुर तिहार रिल प्रतियोगिता–२०२६’ आयोजना गरेको छ।
प्रतियोगितामा उत्कृष्ट रील बनाउनेलाई एक लाख रुपैयाँ पुरस्कार प्रदान गरिने बोर्डले जनाएको छ। प्रतियोगितामा सहभागी हुन इच्छुकले कुकुर तिहारसँग सम्बन्धित मौलिक तथा सिर्जनात्मक भिडियो तयार गरी फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा सार्वजनिक गर्नुपर्नेछ।
भिडियोमा कुकुरलाई टीका र माला लगाइदिएको दृश्य, मानिस र कुकुरबीचको आत्मीय सम्बन्ध तथा कुकुरको महत्त्व झल्किने कथा समेट्न सकिनेछ। भिडियो अङ्ग्रेजी भाषामा हुनुपर्नेछ। अङ्ग्रेजी उपशीर्षक वा भ्वाइसओभर राखेर पनि सहभागी हुन सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
भिडियो सार्वजनिक गर्दा #NepalFestival र #KukurTihar ह्यासट्याग प्रयोग गर्नुपर्नेछ। इन्स्टाग्राममा @nepaltourism र फेसबुकमा नेपाल पर्यटन बोर्डको आधिकारिक पेजलाई ट्याग गर्नुपर्नेछ। भिडियोको हेर्न र डाउनलोड गर्न मिल्ने गुगल ड्राइभ लिङ्क [email protected] मा इमेल गर्नुपर्नेछ।
प्रतियोगितामा सहभागी हुने अन्तिम मिति नोभेम्बर २१, २०२६ तोकिएको छ। उत्कृष्ट भिडियोले एक लाख रुपैयाँ पुरस्कार प्राप्त गर्नेछ। यस पहलमार्फत नेपालको मौलिक चाडपर्व, संस्कृति र जनावरप्रतिको आत्मीयतालाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वसामु पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
