राप्रपाको उदय र नेपालको भावी राजनीति (एक विश्लेषणात्मक अध्ययन) -योगेन्द्र प्रताप शाही

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीः पृष्ठभूमि र वर्तमान अवस्था ;
नेपालको बहुदलीय राजनीतिमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) लामो समयदेखि अस्तित्वमा रहे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यसको राजनीतिक सक्रियता र जनसमर्थनमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ ।

२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि स्थापित संवैधानिक राजसंस्थाको पक्षधर शक्तिका रूपमा उदाएको यो दल २०६२/६३ को परिवर्तनपछि केही समय कमजोर देखिए पनि हाल पुनः वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको रूपमा उभिन खोजिरहेको छ । राप्रपाको मुख्य एजेन्डा तीन बुँदामा केन्द्रित छ संवैधानिक राजसंस्था पुनःस्थापना, हिन्दु राष्ट्र घोषणा, संघीयताको पुनरावलोकन वा खारेजी ।

नेपालले २०६३ पछि गणतन्त्रमा प्रवेश ग¥यो र २०७२ को संविधानले धर्मनिरपेक्षता तथा संघीयता संस्थागत ग¥यो । तर राप्रपाले यी व्यवस्थालाई अस्थिरता र विभाजनको कारण भन्दै वैकल्पिक बहस अघि सारेको छ । यो वैचारिक स्पष्टताले परम्परागत दलप्रति निराश मतदातालाई आकर्षित गरेको देखिन्छ ।

नेपाली कांग्रेस, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) जस्ता प्रमुख दलहरूले पटक–पटक सरकार गठन गरे पनि स्थायित्व, सुशासन र आर्थिक रूपान्तरणमा अपेक्षित परिणाम दिन नसकेको आरोप लाग्दै आएको छ । त्यसैले वर्तमानको राजनीति पटलमा राप्रपा एकप्रकारले बलियो रुपमा उपस्थिति जनाएको छ ।

धर्मनिरपेक्षता र संघीयताको कार्यान्वयनप्रति केही समूहमा असन्तुष्टि रहँदै आएको छ । राप्रपाले यही भावनालाई संगठित रूप दिएको छ । साथै केही युवा नेताहरूको उदय र सामाजिक सञ्जालमार्फत सक्रिय प्रचारले पार्टीको छवि आधुनिक बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ ।

नेपालको मिश्रित निर्वाचन प्रणालीका कारण एकल बहुमत कठिन छ । यस्तो अवस्थामा राप्रपा “किंगमेकर” बन्न सक्छ । सरकार गठनमा समर्थन वा असमर्थनमार्फत निर्णायक प्रभाव पार्न सक्छ । आफ्ना एजेन्डा सर्तका रूपमा अघि सार्न सक्छ । निर्वाचनपछि राप्रपाको सम्भावित भूमिका यसै प्रकारको रहने प्राय निश्चितै देखिन्छ ।

यदि एमाले नेतृत्वको गठबन्धन बनेमा राप्रपाको सहकार्य सम्भावित देखिन्छ । कांग्रेस नेतृत्वको गठबन्धनमा पूर्ण वैचारिक मेल कठिन भए पनि राजनीतिक समीकरणका आधारमा सहकार्य असम्भव भने छैन ।

छिमेकी राष्ट्रसँग सम्बन्धमा प्रभाव
नेपाल दुई प्रमुख छिमेकी—भारत र चीन—बीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने भूराजनीतिक अवस्थामा छ ।

हिन्दु राष्ट्र र सांस्कृतिक निकटताको एजेन्डाले भारतसँग भावनात्मक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने संकेत दिन सक्छ । तर औपचारिक कूटनीति भने राज्यहितमै आधारित हुनेछ ।

राप्रपाले राष्ट्रियता र सार्वभौमिकताको पक्षमा जोड दिने भएकाले चीनसँग पनि व्यवहारिक र आर्थिक सहकार्य कायम राख्ने सम्भावना रहन्छ । यसरी हेर्दा, सरकारमा सहभागी भए पनि राप्रपाले पूर्ण रूपमा कुनै एकतर्फी झुकाव देखाउने सम्भावना न्यून छ; नेपालको परराष्ट्र नीति परम्परागत रूपमा सन्तुलनमै आधारित छ ।

चुनौतीहरूमा संवैधानिक संरचना परिवर्तनको कठिन प्रक्रिया, संसदमा पर्याप्त बहुमत अभाव, आन्तरिक एकता कायम राख्ने चुनौती, जनअपेक्षा र यथार्थबीचको दूरी राप्रपाका चुनौतीहरु देखिन्छन् साथै राप्रपाको उदयले नेपालको राजनीतिमा वैचारिक ध्रुवीकरण र बहसलाई तीव्र बनाएको छ । यसले लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धालाई विस्तार गरेको छ ।

तर दीर्घकालीन प्रभाव यस कुरामा निर्भर हुनेछ कि पार्टीले आफ्नो एजेन्डालाई व्यवहारिक नीतिमा कसरी रूपान्तरण गर्छ, सुशासन र आर्थिक एजेन्डामा कति विश्वसनीयता देखाउँछ, र राष्ट्रिय सहमतिलाई कति प्राथमिकता दिन्छ ।

राप्रपाको उदय केवल एउटा दलको उभार मात्र होइन, यो नेपालको राजनीतिक असन्तुष्टि, राष्ट्रिय पहिचानको बहस, र वैकल्पिक नेतृत्वको खोजीको संकेत पनि हो । भावी राजनीतिमा राप्रपाको भूमिका निर्णायक बन्न सक्छ, तर स्थिरता, विकास र सन्तुलित कूटनीति नै नेपालको दीर्घकालीन हितका लागि मूल आधार रहनेछ ।