अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मार्च ८ मा मनाइयो। २०२६ को विषयवस्तु “अधिकार र न्याय, साथै प्रत्येक महिला र केटीको सशक्तिकरणको लागि वास्तविक कार्य” मा केन्द्रित छ। विश्वभर “गिभ टु गेन” अभियानले लैङ्गिक समानताको लागि पारस्परिक सहयोग र उदारताको महत्त्वलाई जोड दिन्छ। परिवर्तन विरलै एक झलकको साथ आउँछ। प्रायः, यो मौन संकल्पमा आधारित हुन्छ – परिस्थितिले हामीमाथि लगाएको सीमिततालाई स्वीकार गर्न स्पष्ट अस्वीकार। महिला अधिकारको यात्रा पनि त्यस्तै तरिकाले अगाडि बढ्यो। औद्योगिक परिसरदेखि सामुदायिक भेला र सार्वजनिक मञ्चहरूमा, उठाइएका आवाजहरू केवल विरोधको नारा मात्र थिएनन्, तर उज्ज्वल भविष्यको लागि प्रतिज्ञाहरू थिए।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस सबैको सामूहिक प्रयास, सामूहिक कार्य र लैङ्गिक समानताको लागि साझा स्वामित्वबाट संचालित हुन्छ। ग्लोरिया स्टाइनम (विश्व प्रसिद्ध नारीवादी, पत्रकार र कार्यकर्ता) ले एक पटक व्याख्या गरेकी थिइन्, “समानताको लागि महिला संघर्षको कथा कुनै एक नारीवादीको कथा होइन, न त कुनै एक संस्थाको, तर मानव अधिकारको ख्याल राख्ने सबैको सामूहिक प्रयासको कथा हो।” त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसलाई आफ्नो दिन बनाउनुहोस् र महिलाहरूको लागि साँच्चै सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्ने केही गर्नुहोस्। महिला उपलब्धिहरू मनाउनुहोस्। पूर्वाग्रह विरुद्ध जागरूकता बढाउनुहोस् र समानताको लागि अभियान चलाउनुहोस्।
महिला अधिकार भनेको ती अधिकारहरू हुन् जुन प्रत्येक महिला र केटीलाई विश्वव्यापी समाजमा मान्यता प्राप्त जन्मसिद्ध अधिकार छ, र तिनीहरू १९ औं शताब्दीमा महिला अधिकार आन्दोलन र २० औं र २१ औं शताब्दीभरि नारीवादी आन्दोलनहरूको जग बनेका छन्। केही देशहरूमा, यी अधिकारहरू कानून, स्थानीय चलन र अभ्यासद्वारा संस्थागत वा समर्थित छन्, जबकि अरूमा, तिनीहरूलाई बेवास्ता र दबाइन्छ। पुरुष र केटाहरूको पक्षमा महिला र केटीहरूले अधिकारको प्रयोग विरुद्धमा अन्तर्निहित ऐतिहासिक र परम्परागत पूर्वाग्रहको दावी मार्फत तिनीहरू मानव अधिकारको व्यापक अवधारणाहरू भन्दा फरक छन्। महिला अधिकारको अवधारणासँग सामान्यतया सम्बन्धित मुद्दाहरूमा शारीरिक अखण्डता र स्वायत्तताको अधिकार, शारीरिक हिंसाबाट मुक्त हुने, यौन हिंसाबाट मुक्त हुने, मतदान गर्ने, सार्वजनिक पद धारण गर्ने, कानुनी सम्झौतामा प्रवेश गर्ने, पारिवारिक कानूनमा समान अधिकार, काम गर्ने, उचित ज्याला वा समान तलब, प्रजनन अधिकार, सम्पत्तिको स्वामित्व र शिक्षा समावेश छन्।
जमिन तथा उत्पादनका साधनमा महिलाको समान स्वामित्व, उत्पादनमा बराबरी सहभागिता र उपभोगमा बराबरीको ग्यारेन्टी भन्ने धारणाका साथ प्रत्येक बर्ष विश्वभर नारी दिवस मनाउन लागिएको हो । अन्तराष्ट्रिय नारी दिवस के हो ? भन्ने कुरा धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ ? यो कसरी विश्वभर मनाउन लागिएको हो ? भन्ने कुरा कौतुहल्ताको विषय बनेको छ । महिला मुक्तिका लागि नारीहरले गरेको संघर्षको सम्झनामा हरेक वर्ष मार्च ८ अर्थात फागुन २४ गते अन्तराष्ट्रिय श्रमिक नारी दिवस मनाउदै आईरहेका छन् । सन् १९१० मा डेनमार्कको कोपनहेगनमा भएको समाजवादी श्रमिक महिलाहरुको दोस्रो अन्तराष्ट्रिय सम्मेलनपछि यो दिवस मनाउन थालिएको हो ।
सन् १९०९ मा पहिलो पटक अमेरिकाको न्युयोर्कमा कपडा कारखानामा काम गर्ने महिलाहरुको आफुमाथि श्रम शोषण दमन र अत्याचार भएको महसुस गरे । आफ्नो काम गर्ने समय बढेको कारणले गर्दा, उनीहरूले अन्याय सहन सडक आन्दोलन सुरु गरे। दुई वर्ष पछि, १९११ मा, अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी समूहले महिला अधिकार आन्दोलनलाई समर्थन गर्यो, जसमा १७ देशका १०० महिलाले भाग लिए। त्यस्तै, १९११ मा, पहिलो फिल्म अस्ट्रिया, जर्मनी र स्विट्जरल्याण्ड जस्ता देशहरूमा भव्य रूपमा मनाइएको थियो। वास्तवमा, हामीले महिला दिवस किन मनाउने? हामीले कसलाई मनाउने? महिला दिवसको महत्त्व र आवश्यकता के हो? आधा आकाश ढाकेका नारी जातीहरुका लागि नारी दिवस अत्यन्त महत्वपूर्ण दिन हो ।
महिलाको अधिकार स्थापित गर्न र सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, राजनीतिक र दृष्टिकोणका सबै क्षेत्रमा बहुमततर्फ अगाडि बढाउन हरेक दिन लाग्छ। तपाईंले नेपालमा यो ऐतिहासिक दिन, अर्थात् १९७५ मनाउनुभएको छ, अन्याय, उत्पीडन, शोषण र उत्पीडनमा परेका महिलाहरूको मुक्तिको लागि आवाज उठाउन। हालै नेपालका धेरै महिलाहरूले रोजगारीको अधिकार सुनिश्चित गर्ने, मतदानको अधिकारको प्रावधान गर्ने जस्ता मुद्दाहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न थालेका छन् र सार्वजनिक क्षेत्रमा उनीहरूको प्रवेशसँगै बहसहरू दिनप्रतिदिन जारी छन्। नेपालको सन्दर्भमा महिला जनसंख्याको तथ्यलाई हेर्ने हो भने, ५१.५ प्रतिशत महिला र ४८.५ प्रतिशत पुरुष छन्। यहाँ पुरुषको तुलनामा महिलाको संख्या ८ लाखले बढेको छ। विदेशी युवाको अवस्था बढ्दै जाँदा महिलाको संख्या बढ्दै जान्छ। पानी महिलाभन्दा पछाडिको अवस्था हो। के पुरुषको सहभागिता बढेको छैन भन्ने हुन सक्छ? भन्न सकिने अवस्था छ ।
त्यसैले, अब महिलालाई मानसिक रूपमा नेतृत्वतर्फ लैजानु आवश्यक छ। नेपालको संविधान, २०७२ ले महिला अधिकारलाई हरेक सम्भावित तरिकाले सुनिश्चित गरेको छ। वर्तमान संविधानलाई धारा १८ मा व्यवस्था र कानूनको दृष्टिमा अधिकारको समानता सम्बन्धी प्रावधानहरूसँग आत्मसात गरिनुपर्छ, सबै मानिसहरू समान हुनेछन् र जात, धर्म, जाति, लिङ्ग, वैवाहिक स्थितिको आधारमा कुनै भेदभाव हुनेछैन र महिला अधिकारको धारा ३८ अन्तर्गत प्रत्येक महिलालाई समान वंशानुगत अधिकार हुनेछ र कालो नागरिकतासँग सम्बन्धित कानुनी नियमहरू बनाएर पूर्ण नागरिकता अधिकार प्रदान गरिनुपर्छ। आज संविधानमा महिला अधिकार समावेश गर्ने नीति एकपछि अर्को गर्दै अघि बढिरहेको छ। यो अवस्था वास्तविक व्यवहारमा लागू भएको छैन। अब, सुरक्षित मातृत्व र प्रजनन स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित महिला अधिकार, शारीरिक वा मानसिक, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र परम्परागत आधारमा महिलामाथि गरिएको कुनै पनि प्रकारको यौन हिंसा वा शोषण, कानुनी होस् वा अन्यथा, संविधानमा उल्लेख गरिएको छ। जबकि महिलाहरू यी अधिकारहरूको पूर्ण कार्यान्वयनको चरणमा पुग्न सकेका छैनन्। देश र विदेशमा धेरै महिलाहरू घरेलु हिंसाको शिकार भइरहेका छन्।
दमन र शोषण अनि बेचबिखनका रुपमा देशका कुना काप्चाहरुमा अबैधरुपमा बस्न बाध्य छन् । महिलाका हक अधिकारका लागि कति संघसंस्थाहरु दिनरात नभनि खटिरहेको छन् । तर पनि महिला अधिकारका कुराहरु केही मात्रामा सहज भएतापनि मुख्य जालो अझै हट्न सकेको छैन । जसले गर्दा अधिकाशं महिलाहरु आफ्नो जीवनलाई त्यति अगाडि बढाउन सकेका छैनन् । महिलाहरु राज्यका मुख्य तहमा नपुगेका पनि होईनन् तर महिला मैत्री वातावरणको र चेतना कतिपय देशमा पुग्न नसक्दा आज महिलाको प्रगतीपथमा पुर्णविराम लागेको छ । चाहे त्यो राजनीतिक, सामाजिक क्रियाकलाप, निजामति सेवा, प्रहरी सेना सबै तहमा महिलाको उपस्थिति पुरुषको तुलनामा अत्यन्तै कम छ । नेपालमा महिलाको साक्षरता ७७.४ प्रतिशत छ । गत वर्षको स्थानिय तहको निर्वाचनमा समेत १९.३३ प्रतिशत महिला जनप्रतिनिधिहरु थिए । जसले महिलाको सहभागितालाई पछाडि परेको देखिन्छ । नारी वास्तवमा यो धर्तीको शृष्टीकर्ता र सन्तानहरुको जन्मदाता हुन । एक त यिनीहरु आफैमा सुन्दरता पनि हुन । नारीको सहयोग र सहकार्य यदि हरेक पुरुषहरुले नगर्ने हो भने नुन विनाको तरकारी खाए जस्तो हुन्छ । त्यसैले त भनिन्छ, नारी र पुरुष एक रथका दुई पाग्रा । नारीले हरेक घरको चुलो चौको देखी लिएर जागीरको क्षेत्रमा समेत काम गर्न समय दिएका हुन्छन ।
त्यसैले आज हरेक पुरुषले कुनै पनि संस्था वा कार्यस्थलमा आफूलाई राम्रो व्यक्ति ठान्छन्। ताकि पुरुषहरूले कुनै पनि कार्यक्रमको बारेमा जान्न सकून्। त्यसैले घर, समाज, राष्ट्र र देशमा महिलाहरू अगाडि बढ्न सकून्, महिला सशक्तिकरण र प्रगतिमा सहयोग गर्न सकियोस्। महिला दिवसको महत्त्व छ, यद्यपि यो महिलाहरूले एकसाथ आएर आफ्नो अधिकारको प्रवर्द्धन गर्ने मुख्य दिन हो। निष्कर्षमा, विगतका वर्षहरूको तुलनामा महिला अधिकारमा धेरै परिवर्तनहरू भएका छन्। यस महत्त्वपूर्ण दिनमा महिलाहरू महिला अधिकारको बारेमा कुरा गर्ने र कागजमा लेख्ने मात्र सीमित छैनन्। यदि सबैको उत्थान हासिल गर्ने हो भने, अब पुरुषहरूले महिलाको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु आवश्यक छ।
महिलाहरूको कामको उचित मूल्याङ्कन गर्ने र उनीहरूलाई निर्णायक बनाउने दिशामा काम गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ ताकि महिलाहरूले आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्न सकून्। महिलाहरूको निर्णायक उपस्थिति, सहभागिता र नेतृत्व बिना विकास र समृद्धि सम्भव छैन। अब सबै पुरुषहरूले प्रत्येक महिलाको प्रगति बढाउने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ। केही संकीर्ण सोच भएका पुरुषहरूले महिलाहरूलाई अवसर र अधिकार दिएका छन् र भन्छन् कि ऋषिहरूले आफ्नो अधिकार गुमाए तर पुरुषहरूको यो सोचभन्दा माथि उठ्नु आवश्यक छ। अब प्रत्येक महिलाले महिला सम्मेलन, सेमिनार र समारोहहरूमा पुरुषसँगै भाग लिनुपर्छ। तब मात्र प्रत्येक महिलाको अधिकार सुनिश्चित हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस २०२६ को विश्वव्यापी अभियानको विषयवस्तु, “गिभ टु गेन” ले हाम्रो सहकार्यले लैङ्गिक समानताको लागि कसरी मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। अभियानले प्रत्येक व्यक्ति र संस्थालाई आफ्नो समय, स्रोतसाधन र मार्गदर्शन बाँड्न आह्वान गर्दछ ताकि महिलाहरू अगाडि बढ्न मात्र नभई आफ्ना लक्ष्यहरू पनि प्राप्त गर्न सकून्।
यो विचार सरल तर गहिरो छ—जब हामी महिलाको सपना र सफलतामा योगदान गर्छौं, फाइदाहरू केवल एक व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैनन्। तिनीहरू समाजमा फैलिन्छन्, हाम्रा समुदायहरूलाई सशक्त बनाउँछन् र सबै चुनौतीहरूको लागि समावेशी र लचिलो समाज सिर्जना गर्छन्।
नेपालभरि, परिवर्तन प्रायः त्यस्ता ठाउँहरूबाट सुरु हुन्छ जुन विरलै समाचारको शीर्षक बन्छन् — गाउँपालिकामा जहाँ महिलाले पहिले आफ्नो आवाज उठाउँछिन्, भान्छाबाट सुरु भएर बजारमा पुग्ने सानो उद्यममा, वा कक्षाकोठामा जहाँ एउटी केटीले आफ्नो भोलि विगत जस्तो नहुने संकल्प गर्छिन्। व्यक्तिगत रूपमा, यी क्षणहरू तुच्छ लाग्न सक्छन्, तर सँगै तिनीहरूले भारतको विकास कथामा ऐतिहासिक परिवर्तनलाई आकार दिइरहेका छन्।
दशकौंदेखि, हाम्रो ध्यान खाना, शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत सुविधाहरूमा महिलाहरूको पहुँच बढाउनमा केन्द्रित छ। यी प्रयासहरूले सशक्तिकरणको लागि बलियो जग बसाले। तर आज, कथा पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको छ। हामी अब महिला विकासभन्दा बाहिर गएर महिला नेतृत्वको विकासको बारेमा कुरा गरिरहेका छौं। आज, नेपालले महिलाहरूलाई योजनाहरूको लाभार्थीको रूपमा मात्र नभई देशको आर्थिक र सामाजिक प्रगतिलाई अगाडि बढाउने शक्तिको रूपमा हेर्छ।
महिलाहरूको लागि यो परिवर्तनलाई समर्थन गर्न, देशमा अवसरहरूको विशाल सञ्जाल देखा पर्दैछ। सजिलो ऋण, स्व-सहायता समूह, डिजिटल प्लेटफर्म, शिक्षाका नयाँ बाटोहरू, र बलियो सुरक्षा उपायहरू – यी सबैले यस्तो वातावरण सिर्जना गरिरहेका छन् जहाँ धेरै भन्दा धेरै महिलाहरू सहभागी मात्र छैनन्, तर नेपालको विकासलाई आकार र नेतृत्व पनि गरिरहेका छन्।
विगतका दशकहरूमा रोजगारीमा महिलाहरूको लागि महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू भए तापनि, उनीहरूलाई अझै पनि पुरुषहरू भन्दा धेरै कम तलब दिइन्छ, अंशकालिक कामहरूमा वा विशाल अनौपचारिक रोजगार क्षेत्रमा थोरै सुरक्षा र थोरै अधिकारहरू सहित। यो सत्य हो कि लैङ्गिक समानतातर्फको प्रगति असमान छ, तर जसले तर्क गर्छन् कि महिलाहरूले विश्वव्यापी रूपमा रोजगारीमा उल्लेखनीय लाभ हासिल गरिरहेका छन् उनीहरूले रोजगारी, समान तलब र पुरुष र महिलाको राजनीतिक प्रतिनिधित्वको तथ्याङ्क हेर्नु आवश्यक छ।
अपहरणपछि बालिकाहरूको शोषण कसरी गरियो भन्ने कुरालाई उजागर गर्दै विश्वभरका सञ्चारमाध्यमले जेफ्री एपस्टाइनको मुद्दालाई महिनौंसम्म हेडलाइनमा राखे। तर, जब नेपालमा हजारौं बालिका र महिलाहरू बेपत्ता हुन्छन्, तब केही दिनमै समाचारहरू हराउँछन्। के विदेश मामिलामा बहस गर्न सजिलो छ, तर हाम्रो आफ्नै देशको सत्यता हेर्न गाह्रो छ? महिला दिवसमा, हामी कस्तो प्रकारको स्वतन्त्रता र सुरक्षाको बारेमा कुरा गरिरहेका छौं भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। महिला दिवसलाई उत्सव र चाडको रूपमा मनाइँदै आए पनि समयसँगै यसको अर्थ पनि परिवर्तन भएको छ। कुनै समय काम गर्ने महिलाहरूको संघर्ष र अधिकारको स्मारकको रूपमा चिनिने, आज यो फरक तरिकाले मनाइन्छ। महिलाहरूको उपलब्धि र योगदानलाई मान्यता दिने नयाँ तरिकाहरू देखा पर्नु खुशीको कुरा हो।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसमा, हाम्रो ध्यान अहिलेसम्म भएको प्रगति मनाउने मात्र होइन, तर हाम्रो समाजमा भइरहेका गहन परिवर्तनहरूलाई पहिचान गर्ने कुरामा पनि केन्द्रित छ। आज, ठूला उद्योगदेखि फार्मसम्म, कक्षाकोठादेखि शासन प्लेटफर्मसम्म – महिलाहरूले नेपालको विकास यात्रालाई आकार दिइरहेका छन्।
