काठमाडौं । घर निर्माणदेखि कोठाको सजावट र सामान राख्ने स्थानसम्म वास्तुशास्त्रका विभिन्न मान्यताहरू अपनाउने चलन छ। वास्तुशास्त्रले घरभित्रका विभिन्न स्थानलाई दिशा र पाँच तत्वसँग जोडेर त्यसअनुसार संरचना तथा वस्तु व्यवस्थापन गर्न सुझाव दिने गर्छ।
वास्तु मान्यताअनुसार घरको मुख्य प्रवेशद्वारलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। उत्तर, पूर्व वा उत्तर–पूर्व दिशातर्फको प्रवेशद्वारलाई शुभ मानिन्छ। घरको प्रवेश क्षेत्र सफा, उज्यालो र अनावश्यक सामानबाट मुक्त राख्नुपर्ने मान्यता छ। जुत्ता, फोहोर, बिग्रिएका सामान तथा फोहोर राख्ने डस्टबिन मुख्य ढोकाको छेउमा नराख्न वास्तुमा सुझाव दिइन्छ।
पूजाकोठाका लागि उत्तर–पूर्व दिशा उपयुक्त मानिन्छ। यो क्षेत्रलाई सकेसम्म खुला, सफा र हलुका राख्नुपर्ने वास्तु मान्यता छ। त्यस्तै, घरको बीच भाग अर्थात् ब्रह्मस्थानमा अत्यधिक भारी सामान, अनावश्यक संरचना वा अव्यवस्था नराख्न सुझाव दिइन्छ।
भान्साका लागि दक्षिण–पूर्व दिशा उपयुक्त मानिन्छ। वास्तुशास्त्रमा यो दिशालाई अग्निसँग सम्बन्धित मानिन्छ। भान्सामा खाना पकाउँदा पूर्वतर्फ फर्केर पकाउनु राम्रो मानिन्छ। दक्षिण–पूर्व सम्भव नभए उत्तर–पश्चिम दिशालाई पनि वैकल्पिक रूपमा लिइने गरेको छ।
मुख्य सुत्ने कोठा अर्थात् मास्टर बेडरुमका लागि दक्षिण–पश्चिम दिशा उपयुक्त मानिन्छ। वास्तु परम्पराअनुसार सुत्दा टाउको दक्षिण वा पूर्वतर्फ राख्न सुझाव दिइन्छ। उत्तरतर्फ टाउको गरेर सुत्न नहुने मान्यता पनि वास्तुमा पाइन्छ।
बाथरुम तथा शौचालयका लागि उत्तर–पूर्व दिशा प्रयोग नगर्न र पश्चिम वा उत्तर–पश्चिम क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिन वास्तुमा सुझाव दिइन्छ। त्यसैगरी, भर्याङ दक्षिण, पश्चिम वा दक्षिण–पश्चिमतर्फ राख्नु उपयुक्त मानिन्छ। पानीको भूमिगत ट्यांकीका लागि उत्तर–पूर्व तथा ओभरहेड ट्यांकीका लागि दक्षिण–पश्चिम वा पश्चिम दिशा प्रयोग गर्ने परम्परा छ।
घरभित्र बिग्रिएका सामान, सुकेका बिरुवा, अनावश्यक फोहोर तथा लामो समयदेखि प्रयोग नभएका वस्तु नराख्न पनि वास्तुमा जोड दिइन्छ। विशेषगरी शयनकक्षमा बिग्रिएका सामान, अत्यधिक ऐना, खाटमुनि अव्यवस्थित सामान र सुकेका बिरुवा नराख्नु राम्रो मानिन्छ।
वास्तु मान्यताअनुसार घरमा सकारात्मक वातावरण कायम राख्न सरसफाइ, पर्याप्त उज्यालो र हावाको आवतजावतलाई पनि महत्त्व दिइन्छ। मुख्य ढोका तथा घरका प्रमुख भागहरू सफा र व्यवस्थित राख्दा घरको वातावरण सहज र आकर्षक बन्ने व्यावहारिक फाइदा पनि हुन्छ।
यद्यपि वास्तुशास्त्रका यी सुझावहरू परम्परागत मान्यता हुन्, वैज्ञानिक रूपमा भाग्य, धन वा स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने प्रमाणित नियम होइनन्। त्यसैले घर निर्माण वा पुनःसंरचना गर्दा वास्तुसँगै भवनको सुरक्षा, संरचनात्मक मजबुती, प्राकृतिक प्रकाश, हावा, सरसफाइ र इन्जिनियरिङ मापदण्डलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ।
