काठमाडौं । आज असोज १ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १७। नेपालभर विश्वकर्मा पूजा तथा वास्तु दिवस मनाइँदैछ। विशेषगरी कलकारखाना, वर्कसप, निर्माण क्षेत्र, उद्योग, ग्यारेज, प्राविधिक क्षेत्र र विभिन्न व्यवसायमा प्रयोग हुने मेसिन, औजार तथा सवारीसाधनको पूजा गरेर यो पर्व मनाउने गरिन्छ।
विश्वकर्मा पूजाको धार्मिक सम्बन्ध भगवान् विश्वकर्मासँग जोडिएको छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा विश्वकर्मालाई देवताका वास्तुकार, शिल्पकार तथा निर्माणकला र प्रविधिका प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। पुराना धार्मिक ग्रन्थ तथा पौराणिक कथाहरूमा उनले देवताका भवन, अस्त्र–शस्त्र र विभिन्न दिव्य संरचना निर्माण गरेको उल्लेख पाइन्छ।
किन मनाइन्छ विश्वकर्मा पूजा ?
मानिसले आफ्नो काममा प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन र उपकरणलाई भगवान् विश्वकर्माको सिर्जनात्मक सीपसँग जोडेर सम्मान गर्ने परम्परा नै यस पर्वको मुख्य विशेषता हो।
त्यसैले यस दिन फलाम तथा अन्य धातुका औजारदेखि उद्योगका ठूला मेसिन, मोटर, गाडी, निर्माण सामग्री र प्राविधिक उपकरणसम्म सफा गरेर पूजा गर्ने चलन छ। काममा प्रयोग हुने साधन सुरक्षित रहून्, लामो समयसम्म टिकून् र काममा सफलता मिलोस् भन्ने धार्मिक विश्वास पनि यससँग जोडिएको छ।
विश्वकर्मासँग जोडिएको पौराणिक कथा
भगवान् विश्वकर्मालाई लिएर हिन्दू धर्मग्रन्थ र लोकपरम्परामा विभिन्न कथा पाइन्छन्। तीमध्ये भगवान् कृष्णसँग सम्बन्धित द्वारका निर्माणको कथा निकै चर्चित छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार कृष्ण र यादवहरूका लागि समुद्रबाट प्राप्त भूमिमा विश्वकर्माले भव्य द्वारका नगरी निर्माण गरेका थिए। यही कारण विश्वकर्मालाई वास्तुकला, निर्माण र शिल्पकौशलका दिव्य प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा विकसित भएको धार्मिक कथन पाइन्छ।
विश्वकर्माको महत्त्व वैदिक परम्परासँग पनि जोडिन्छ। विभिन्न धार्मिक स्रोतमा ऋग्वेदमा विश्वकर्मासम्बन्धी स्तुतिको उल्लेख रहेको बताइन्छ।
नेपालमा कसरी मनाइन्छ ?
नेपालमा विश्वकर्मा पूजा विशेषगरी प्राविधिक तथा श्रमसँग सम्बन्धित समुदायमा लोकप्रिय छ। उद्योग र कलकारखानामा काम गर्ने मजदुर, मिस्त्री, मेकानिक, इन्जिनियर, शिल्पकार, कलाकार तथा विभिन्न प्रकारका कारीगरले यस दिन विशेष रूपमा पूजा गर्ने गर्छन्।
कारखाना र वर्कसप सजाउने, विश्वकर्माको मूर्ति वा तस्वीर स्थापना गर्ने, औजार तथा मेसिन सफा गर्ने र पूजा गर्ने चलन छ। कतिपय स्थानमा माटो वा बालुवाबाट बनाइएको विश्वकर्माको मूर्ति स्थापना गरी पूजापछि नदी वा जलाशयमा विसर्जन गर्ने परम्परा पनि रहेको छ।
पछिल्ला वर्षमा सवारीसाधनको समेत विश्वकर्मा पूजा गर्ने चलन व्यापक बनेको छ। नयाँ गाडी किनेका तथा पुराना सवारीसाधन प्रयोग गर्नेहरूले पनि यस दिन आफ्नो सवारीसाधनको पूजा गर्ने गरेका छन्। काठमाडौंका विभिन्न शक्तिपीठलगायत स्थानमा समेत सवारीसाधन लिएर पूजा गर्न जानेको चहलपहल देखिने गरेको छ।
असोज १ मै किन ?
नेपालमा विश्वकर्मा पूजा प्रत्येक वर्ष आश्विन संक्रान्ति अर्थात् असोज १ गते मनाउने परम्परा छ। यो दिन सूर्य कन्या राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले यसलाई कन्या संक्रान्ति पनि भनिन्छ। यही अवसरमा वास्तु दिवस र विश्वकर्मा पर्व मनाउने परम्परा रहेको छ।
विश्वकर्मा पूजाको मिति सामान्यतया सेप्टेम्बर १६ देखि १८ आसपास पर्ने गर्छ। नेपालमा भने नेपाली पात्रोअनुसार आश्विन संक्रान्तिका दिन यसको मुख्य पर्व मनाइन्छ।
मेसिन र औजारको पूजा गर्ने सन्देश
विश्वकर्मा पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई श्रम, सीप र निर्माण कार्यप्रतिको सम्मानसँग पनि जोडिएको देखिन्छ। मानिसको दैनिक जीवन सहज बनाउन प्रयोग हुने औजार तथा प्रविधिको संरक्षण र त्यसप्रति जिम्मेवार बन्ने सन्देशसमेत यस परम्पराले दिने गरेको छ।
आज देशका विभिन्न उद्योग, कलकारखाना, ग्यारेज, वर्कसप, निर्माणस्थल तथा व्यवसायिक प्रतिष्ठानमा विश्वकर्माको पूजा हुँदैछ। काम गर्ने साधनलाई सम्मान गर्दै श्रमिक तथा व्यवसायीहरूले सुख, समृद्धि, सुरक्षा र सफलताको कामना गरिरहेका छन्।