काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् AI लाई भविष्यको प्रविधिका रूपमा हेरिन्थ्यो। अहिले भने यसको प्रयोग शिक्षाको क्षेत्रमा पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। विद्यार्थीले पढाइमा सहयोग लिनेदेखि शिक्षकले पाठ योजना बनाउन र सिकाइ मूल्यांकन गर्नेसम्म AI आधारित उपकरण प्रयोग हुन थालेका छन्।
AI ले शिक्षामा ल्याएको महत्वपूर्ण परिवर्तनमध्ये व्यक्तिगत सिकाइ (Personalized Learning) एक हो। एउटै कक्षामा विद्यार्थीको सिक्ने क्षमता र गति फरक हुने भएकाले AI आधारित प्रणालीले विद्यार्थीको आवश्यकताअनुसार फरक सामग्री, अभ्यास र प्रतिक्रिया उपलब्ध गराउन सक्छ। UNESCO ले पनि AI ले विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत रूपमा सिकाइ सहयोग र तत्काल प्रतिक्रिया दिन सक्ने उल्लेख गरेको छ।
उदाहरणका लागि कुनै विद्यार्थी गणितको एउटा विषयमा कमजोर छ भने AI आधारित सिकाइ प्रणालीले थप अभ्यास, सरल व्याख्या र उदाहरण उपलब्ध गराउन सक्छ। अर्को विद्यार्थीले सोही विषय छिटो बुझिसकेको अवस्थामा उसलाई थप चुनौतीपूर्ण अभ्यासतर्फ लैजान सकिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो गतिमा सिक्ने अवसर दिन सक्छ।
गृहकार्य र अध्ययनमा पनि AI सहयोगी बन्दै गएको छ। विद्यार्थीले कठिन विषयको अर्थ बुझ्न, कुनै अवधारणा सरल भाषामा बुझाउन लगाउन, लेखन सुधार गर्न, भाषाको अभ्यास गर्न वा आफूले नबुझेको विषयमा थप प्रश्न गर्न AI प्रयोग गर्न सक्छन्।
शिक्षकका लागि पनि AI उपयोगी उपकरण बन्न थालेको छ। पाठ योजना तयार गर्ने, अभ्यास प्रश्न बनाउन, विभिन्न स्तरका विद्यार्थीका लागि सिकाइ सामग्री तयार गर्ने, विद्यार्थीको प्रगति विश्लेषण गर्ने र प्रशासनिक काममा सहयोग गर्ने जस्ता क्षेत्रमा AI प्रयोग गर्न सकिने UNESCO र UNICEF का सामग्रीले देखाउँछन्।
त्यस्तै, AI ले भाषा तथा पहुँचसम्बन्धी अवरोध घटाउन समेत सहयोग गर्न सक्छ। विभिन्न भाषामा सामग्री उपलब्ध गराउने, पढ्न कठिनाइ भएका विद्यार्थीका लागि सहयोगी सामग्री तयार गर्ने तथा अपांगता भएका विद्यार्थीलाई पहुँचयोग्य सिकाइ सामग्री उपलब्ध गराउने क्षेत्रमा समेत AI को प्रयोग भइरहेको छ।
तर शिक्षामा AI को प्रयोगसँगै चुनौती पनि छन्। विद्यार्थीले आफ्नो सोच र मेहनतको सट्टा AI बाट तयार भएको उत्तर जस्ताको तस्तै प्रयोग गरेमा आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र वास्तविक सिकाइमा असर पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। UNESCO ले AI लाई विद्यार्थीको सोच्ने क्षमताको विकल्प नभई सिकाइको सहयोगीका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ।
२०२६ मा UNESCO ले सार्वजनिक गरेको उच्च शिक्षा क्षेत्रसम्बन्धी सर्वेक्षणमा सहभागी शिक्षाविद्हरूमध्ये ९३ प्रतिशतले विद्यार्थीहरूले जेनेरेटिभ AI प्रयोग गरेर असाइनमेन्ट तयार गरिरहेको बताएका छन्। त्यसमध्ये ६३ प्रतिशतले विद्यार्थीको संज्ञानात्मक क्षमतामा कमी आएको अनुभव गरेको बताएका छन्। यी तथ्यले AI प्रयोग बढ्दै गए पनि त्यसको जिम्मेवार प्रयोगबारे स्पष्ट नियम र सिकाइ आवश्यक रहेको देखाउँछ।
नेपालमा पनि AI को प्रयोगसँगै यसको सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोगबारे बहस बढिरहेको छ। UNICEF नेपालले गरेको अध्ययनले नेपाली बालबालिका तथा युवाले जेनेरेटिभ AI प्रयोग गर्दा सिकाइ र सिर्जनात्मकतामा अवसर देखिए पनि गोपनीयता, गलत सामग्री र अनलाइन सुरक्षाजस्ता जोखिममा ध्यान दिनुपर्ने देखाएको छ।
त्यसैले शिक्षामा AI को उद्देश्य शिक्षकलाई विस्थापित गर्ने वा विद्यार्थीको ठाउँमा सोच्ने होइन, सिकाइलाई थप व्यक्तिगत, पहुँचयोग्य र प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्नु हो। शिक्षकको मार्गदर्शन, विद्यार्थीको आफ्नै सोच, प्रश्न गर्ने क्षमता र सिर्जनशीलता भने शिक्षाको केन्द्रमै रहनुपर्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जोड दिएका छन्।
आगामी दिनमा AI अझै शिक्षा प्रणालीको हिस्सा बन्दै जाने देखिन्छ। तर यसको प्रभावकारी उपयोगका लागि विद्यार्थी र शिक्षक दुवैलाई AI कसरी प्रयोग गर्ने मात्र होइन, AI ले दिएको जानकारी सही छ कि छैन भनेर कसरी जाँच्ने र जिम्मेवार रूपमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सीप आवश्यक हुने देखिन्छ।
