आजको पुस्ताका लागि शिक्षा: किताबको ज्ञान मात्रै पर्याप्त छैन, सीप र व्यवहारिक सिकाइ पनि आवश्यक

काठमाडौं । शिक्षा मानिसको जीवन परिवर्तन गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो। यसले व्यक्तिलाई पढ्न, लेख्न र जानकारी हासिल गर्न मात्र सिकाउँदैन, सही र गलत छुट्याउन, परिस्थितिको विश्लेषण गर्न, समस्या समाधान गर्न तथा आफ्नो भविष्यका लागि उचित निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ। व्यक्ति, परिवार र समाजको विकासमा शिक्षाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। तर बदलिँदो समय र प्रविधिको विकाससँगै शिक्षाको आवश्यकता र यसको उद्देश्यलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ।

पहिले शिक्षा हासिल गर्नुको मुख्य उद्देश्य पढाइ पूरा गरी प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु र त्यसका आधारमा रोजगारी खोज्नु मानिन्थ्यो। अहिले पनि धेरै विद्यार्थी र अभिभावकको प्राथमिकता राम्रो अंक, परीक्षा उत्तीर्ण र उच्च शैक्षिक प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नेमै केन्द्रित छ। तर आजको प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिमैत्री समाजमा प्रमाणपत्र मात्रले व्यक्तिलाई सक्षम बनाउन पर्याप्त हुँदैन। आफूले सिकेको ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता, नयाँ कुरा सिक्ने रुचि र समयअनुसार आफूलाई परिवर्तन गर्न सक्ने सीप पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

आजको पुस्ता डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको समयमा हुर्किरहेको छ। सूचना प्राप्त गर्न पहिलेको जस्तो कठिनाइ छैन। मोबाइल र इन्टरनेटको माध्यमबाट संसारभरका जानकारी केही सेकेन्डमै उपलब्ध हुन्छन्। तर जानकारी प्राप्त गर्नु र त्यसलाई सही रूपमा बुझेर प्रयोग गर्नु फरक कुरा हो। गलत सूचना पहिचान गर्ने, तथ्य जाँच गर्ने, प्रविधिको सुरक्षित प्रयोग गर्ने र डिजिटल माध्यममा जिम्मेवार बन्ने क्षमता आजका विद्यार्थीका लागि अत्यावश्यक बन्दै गएको छ।

शिक्षा किन महत्वपूर्ण छ?

शिक्षाले मानिसलाई आत्मनिर्भर बन्ने आधार दिन्छ। शिक्षित व्यक्तिले आफ्नो अधिकार र जिम्मेवारी बुझ्न, सामाजिक विषयमा सचेत हुन तथा दैनिक जीवनका महत्वपूर्ण निर्णय लिन सक्छ। आर्थिक व्यवहार, स्वास्थ्य, वातावरण, सामाजिक सम्बन्ध र नागरिक जिम्मेवारीजस्ता विषय बुझ्न पनि शिक्षाले सहयोग गर्छ।

शिक्षाले मानिसलाई केवल जागिर खोज्ने बनाउनु हुँदैन, अवसर पहिचान गर्न र आवश्यक परे आफ्नै अवसर सिर्जना गर्न सक्ने बनाउनु पनि यसको उद्देश्य हुनुपर्छ। कुनै विद्यार्थी भविष्यमा चिकित्सक, इन्जिनियर, शिक्षक वा सरकारी कर्मचारी बन्न चाहला। अर्को विद्यार्थी व्यवसाय, कृषि, कला, खेलकुद वा प्राविधिक क्षेत्रमा अघि बढ्न चाहला। सबैको रुचि र क्षमता एउटै हुँदैन। त्यसैले शिक्षाले विद्यार्थीको व्यक्तिगत रुचि, प्रतिभा र सम्भावनालाई पहिचान गर्ने अवसर दिनुपर्छ।

शिक्षा केवल व्यक्तिगत प्रगतिसँग सम्बन्धित विषय पनि होइन। शिक्षित र सचेत नागरिकले समाजका समस्या बुझ्न, विभेदविरुद्ध आवाज उठाउन, वातावरण संरक्षण गर्न र समुदायको विकासमा योगदान दिन सक्छन्। त्यसैले शिक्षाको प्रभाव व्यक्तिको जीवनदेखि राष्ट्रको समग्र विकाससम्म फैलिएको हुन्छ।

किताबी ज्ञानसँगै सीप किन आवश्यक छ?

विद्यालयमा विद्यार्थीले विभिन्न विषय पढ्छन्, सूत्र सिक्छन्, परिभाषा कण्ठ गर्छन् र परीक्षामा उत्तर लेख्छन्। तर पढेको कुरा वास्तविक जीवनमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने अभ्यास पर्याप्त नहुँदा उनीहरूलाई व्यवहारमा समस्या हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, गणितमा हिसाब गर्न सिकेको विद्यार्थीले बजारमा सामान किन्दा बजेट बनाउन, खर्च व्यवस्थापन गर्न वा नाफा–नोक्सान बुझ्न पनि सक्नुपर्छ।

त्यसैगरी विज्ञान पढ्ने विद्यार्थीले पुस्तकमा भएका सिद्धान्त बुझ्नुका साथै सामान्य प्रयोग, अवलोकन र अनुसन्धान गर्न पाउनुपर्छ। सामाजिक विषय पढ्दा समाजमा देखिएका समस्या पहिचान गर्ने, स्थानीय समुदायको अवस्था बुझ्ने र सम्भावित समाधानबारे छलफल गर्ने अवसर दिन सकिन्छ। भाषाको कक्षामा व्याकरण र पाठ्यपुस्तकसँगै बोल्ने, लेख्ने, प्रस्तुति दिने र विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्ने अभ्यास गराउन सकिन्छ।

सीप भन्नाले कम्प्युटर चलाउन वा कुनै प्राविधिक काम गर्न जान्नु मात्रै होइन। संवाद गर्ने क्षमता, समूहमा काम गर्ने बानी, समय व्यवस्थापन, नेतृत्व, सिर्जनशील सोच, समस्या समाधान र निर्णय गर्ने क्षमता पनि महत्वपूर्ण जीवनोपयोगी सीप हुन्। विद्यार्थीले विद्यालय जीवनदेखि नै यस्ता सीपको अभ्यास गर्न पाए भविष्यमा अध्ययन, रोजगारी, व्यवसाय र सामाजिक जीवनमा सहजता प्राप्त गर्न सक्छन्।

विद्यालयमा पढाउने तरिका कस्तो हुनुपर्छ?

अब विद्यालयको शिक्षण विधि विद्यार्थीलाई केवल सुन्ने र कापीमा लेख्ने प्रक्रियामा सीमित राख्नु हुँदैन। विद्यार्थी आफैँ सहभागी हुने, प्रश्न गर्ने, खोज्ने, प्रयोग गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने वातावरण आवश्यक छ। शिक्षकले पाठ्यपुस्तकको विषयवस्तु बुझाउनेसँगै विद्यार्थीलाई त्यस विषयसँग सम्बन्धित व्यवहारिक गतिविधिमा सहभागी गराउनुपर्छ।

उदाहरणका लागि, गणितको कक्षामा विद्यार्थीलाई काल्पनिक पसल सञ्चालन गर्ने अभ्यास गराउन सकिन्छ। उनीहरूले सामानको मूल्य निर्धारण गर्ने, ग्राहक बनेर किनबेच गर्ने, हिसाब राख्ने र बाँकी रकम फिर्ता गर्ने अभ्यास गर्न सक्छन्। यसबाट गणितको ज्ञानसँगै आर्थिक व्यवहार र संवाद गर्ने सीप पनि विकास हुन्छ।

विज्ञानको कक्षामा साना प्रयोग, स्थानीय वातावरणको अवलोकन, बिरुवा रोप्ने, पानीको अवस्था अध्ययन गर्ने वा घरमा प्रयोग हुने वस्तुको कार्यप्रणाली बुझ्ने गतिविधि गराउन सकिन्छ। यसले विद्यार्थीमा जिज्ञासा, अवलोकन र अनुसन्धान गर्ने बानी विकास गर्छ।

भाषा शिक्षणमा विद्यार्थीलाई समाचार लेख्न, कथा सिर्जना गर्न, अन्तर्वार्ता लिन, समूहमा छलफल गर्न र कक्षामा प्रस्तुति दिन लगाउन सकिन्छ। यसले उनीहरूको भाषा, लेखन र आत्मविश्वास बढाउन सहयोग गर्छ। सामाजिक विषयमा आफ्नो टोल वा समुदायका समस्या पहिचान गरी त्यसबारे छोटो प्रतिवेदन तयार गर्न लगाउन सकिन्छ।

यस्ता अभ्यासले विद्यार्थीलाई किताबमा पढेको विषय जीवनसँग जोडेर बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। शिक्षकले सबै उत्तर तयार पारेर दिनेभन्दा विद्यार्थीलाई आफैँ उत्तर खोज्न प्रेरित गर्दा उनीहरूमा स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने र सिक्ने क्षमता विकास हुन्छ।

आजको पुस्ताले सिक्नुपर्ने प्रमुख सीप

आजको पुस्ताका लागि डिजिटल साक्षरता महत्वपूर्ण छ। कम्प्युटर र मोबाइल चलाउन जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; इन्टरनेटमा उपलब्ध सूचनाको विश्वसनीयता जाँच्ने, व्यक्तिगत विवरण सुरक्षित राख्ने, साइबर जोखिम बुझ्ने र प्रविधिलाई सिर्जनात्मक तथा जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गर्ने ज्ञान पनि आवश्यक छ।

त्यसैगरी आर्थिक साक्षरता पनि विद्यालय शिक्षाको महत्वपूर्ण पक्ष हुनुपर्छ। आम्दानी, खर्च, बचत, बजेट र ऋणसम्बन्धी आधारभूत जानकारीले विद्यार्थीलाई भविष्यमा आर्थिक निर्णय लिन सहयोग गर्छ। सानै उमेरदेखि पैसाको महत्व र जिम्मेवार खर्च गर्ने बानी सिकाउनु उपयोगी हुन्छ।

उद्यमशीलता र समस्या समाधान गर्ने सीपले विद्यार्थीलाई नयाँ अवसर खोज्न प्रेरित गर्छ। विद्यार्थीलाई सानो परियोजना सञ्चालन गर्ने, उत्पादन वा सेवाको योजना बनाउने, लागत र सम्भावित आम्दानीको हिसाब गर्ने तथा समूहमा जिम्मेवारी बाँड्ने अभ्यास गराउन सकिन्छ। यसले उनीहरूलाई भविष्यमा रोजगारी खोज्ने मात्र नभई रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावनाबारे पनि सोच्न सिकाउँछ।

यससँगै सञ्चार, सहकार्य, नेतृत्व, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी पनि शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ। यी सीप कुनै एउटा विषयमा मात्र सीमित हुँदैनन्। नियमित कक्षागत गतिविधि र व्यवहारिक अभ्यासबाट विस्तारै विकास गर्न सकिन्छ।

शिक्षक, अभिभावक र विद्यालयको भूमिका

शिक्षामा परिवर्तन ल्याउने जिम्मेवारी विद्यालय वा शिक्षकको मात्र होइन। अभिभावक, समुदाय र शैक्षिक नीतिसँग सम्बन्धित निकायको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। अभिभावकले आफ्ना सन्तानलाई केवल धेरै अंक ल्याउन दबाब दिनुभन्दा उनीहरूको रुचि, क्षमता र सिकाइ प्रक्रियालाई बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

शिक्षकले विद्यार्थीको प्रश्नलाई महत्व दिनुपर्छ। विद्यार्थीले गल्ती गर्दा त्यसलाई सिकाइको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। सबै विद्यार्थी एउटै गतिमा सिक्दैनन् र सबैको क्षमता एउटै क्षेत्रमा हुँदैन भन्ने कुरा बुझेर शिक्षण विधि अपनाउनुपर्छ। यसका लागि शिक्षकलाई नियमित तालिम, आवश्यक शैक्षिक सामग्री र नयाँ विधि प्रयोग गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनु पनि आवश्यक छ।

विद्यालयले पनि प्रयोगात्मक कक्षा, पुस्तकालय, विज्ञान प्रयोगशाला, कम्प्युटर शिक्षा, खेलकुद, कला, सांस्कृतिक गतिविधि र परियोजनामा आधारित सिकाइलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सबै विद्यालयमा समान स्रोतसाधन उपलब्ध नहुन सक्छन्। तर स्थानीय स्रोत, समुदायको ज्ञान र उपलब्ध सामग्री प्रयोग गरेर पनि व्यवहारिक सिकाइलाई अघि बढाउन सकिन्छ।

परीक्षाको अंकभन्दा सिकाइको क्षमता महत्वपूर्ण

विद्यार्थीको क्षमता मूल्याङ्कन गर्दा परीक्षामा प्राप्त अंकलाई मात्र आधार बनाउनु उपयुक्त हुँदैन। विद्यार्थीले विषय कति बुझेको छ, सिकेको ज्ञान कहाँ र कसरी प्रयोग गर्न सक्छ, समूहमा कसरी काम गर्छ र समस्या समाधान गर्न कस्तो प्रयास गर्छ भन्ने पक्ष पनि मूल्याङ्कनमा समेटिनुपर्छ।

परियोजना कार्य, प्रस्तुति, प्रयोगात्मक अभ्यास, समूह छलफल र नियमित कक्षागत सहभागिताले विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ बुझ्न सहयोग गर्न सक्छन्। यसले विद्यार्थीलाई उत्तर कण्ठ गरेर परीक्षा दिनेभन्दा विषय बुझेर सिक्न प्रेरित गर्छ। साथै उनीहरूमा आफ्नै कमजोरी पहिचान गर्ने र सुधार गर्ने बानी पनि विकास हुन्छ।

तर व्यवहारिक शिक्षाको नाममा आधारभूत विषयगत ज्ञानलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन। किताबको ज्ञान र सीप एकअर्काका विकल्प होइनन्। दुवैलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सके मात्र विद्यार्थीको सिकाइ प्रभावकारी बन्न सक्छ।

अबको शिक्षाको दिशा

आजको पुस्तालाई भविष्यका लागि तयार पार्ने शिक्षा समयअनुसार परिवर्तन हुनुपर्छ। प्रविधि र रोजगारीको स्वरूप बदलिँदै जाँदा विद्यार्थीले विद्यालयमा सिकेको ज्ञान जीवनभर पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसैले उनीहरूमा नयाँ कुरा सिकिरहने, परिवर्तन स्वीकार गर्ने र चुनौतीअनुसार आफूलाई तयार पार्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ।

नेपालजस्तो विविध भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था भएको देशमा शिक्षालाई स्थानीय आवश्यकता र अवसरसँग पनि जोड्नुपर्छ। कुनै ठाउँमा कृषि, कुनै ठाउँमा पर्यटन, कुनै ठाउँमा प्रविधि र कुनै ठाउँमा हस्तकला वा उद्यमशीलतासँग सम्बन्धित सीपको सम्भावना हुन सक्छ। विद्यालयले स्थानीय परिवेशअनुसार विद्यार्थीलाई यस्ता क्षेत्रबारे जानकारी र अभ्यासको अवसर दिन सक्छ।

शिक्षाको वास्तविक सफलता विद्यार्थीले कति पाना पढे वा कति अंक ल्याए भन्नेमा मात्र मापन हुनु हुँदैन। उनीहरूले सिकेको ज्ञानलाई जीवनमा कसरी प्रयोग गर्छन्, आफू र अरूको जीवनमा कस्तो सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छन् र समाजप्रति कति जिम्मेवार बन्न सक्छन् भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

अन्ततः आजको पुस्तालाई आवश्यक शिक्षा भनेको किताबको ज्ञान, व्यवहारिक सीप, प्रविधिको सही प्रयोग र मानवीय मूल्यको संयोजन हो। विद्यालयले विद्यार्थीलाई परीक्षा पास गर्ने विद्यार्थी मात्र नभई सोच्न सक्ने, सिर्जना गर्न सक्ने, समस्या समाधान गर्न सक्ने र आत्मनिर्भर नागरिकका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य लिनुपर्छ। किनकि भविष्यको समाज निर्माण गर्ने पुस्तालाई केवल पढाउन होइन, जीवन जिउन र जिम्मेवारी वहन गर्न पनि सिकाउनु आवश्यक छ।