कुरुक्षेत्र । चारैतिर युद्धको तयारी थियो। विशाल मैदानमा हजारौँ योद्धा आफ्ना–आफ्ना हतियारसहित उभिएका थिए। शंख बजिरहेका थिए, घोडाहरू हिनहिनाइरहेका थिए र युद्धको वातावरण झन् गम्भीर बन्दै गएको थियो।
यो केवल दुई सेनाबीचको युद्ध थिएन। यो एउटै परिवारभित्रको संघर्ष थियो—पाण्डव र कौरव आमनेसामने थिए।
पाण्डव पक्षका महान् धनुर्धर अर्जुन आफ्नो रथमा उभिएका थिए। उनको रथ हाँकिरहेका थिए स्वयं श्रीकृष्ण।
युद्ध सुरु हुनुअघि अर्जुनले श्रीकृष्णलाई भने—
“हे कृष्ण, मेरो रथलाई दुवै सेनाको बीचमा लगिदिनुहोस्। म हेर्न चाहन्छु, हामीसँग युद्ध गर्न को–को आएका छन्।”
श्रीकृष्णले रथलाई दुवै सेनाको बीचमा पुर्याए।
अर्जुनले अगाडि हेरे।
त्यहाँ उनले आफूले युद्ध गर्नुपर्ने शत्रु मात्र देखेनन्। आफ्नै गुरु द्रोणाचार्य थिए। पितामह भीष्म थिए। आफन्त, साथी र परिचितहरू थिए।
अर्जुनको मन एकाएक भारी भयो।
जसको हात समातेर उनले धनुर्विद्या सिकेका थिए, आज उनीहरूकै विरुद्ध बाण चलाउनुपर्ने अवस्था थियो।
उनले श्रीकृष्णलाई भने—
“म आफ्नै गुरु, पितामह र आफन्तमाथि कसरी बाण चलाउन सक्छु?”
अर्जुनको शरीर कमजोर हुन थाल्यो। हात काँप्न थाले। मुख सुक्यो। मनमा अनेक प्रश्न उठ्न थाले।
“यदि आफ्नै मानिसलाई मारेर राज्य पाएँ भने त्यसको अर्थ के रहन्छ?”
उनको आत्मविश्वास बिस्तारै कमजोर हुँदै गयो।
अन्ततः अर्जुनले आफ्नो गाण्डीव धनुष तल राखे।
उनी युद्ध गर्न तयार थिएनन्।
यही क्षणबाट सुरु हुन्छ श्रीमद्भगवद्गीताको महान् संवाद—एक यस्तो संवाद, जसमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई केवल युद्धका लागि होइन, कर्तव्य, कर्म, आत्मा र जीवनको अर्थबारे शिक्षा दिन थाल्छन्।
अर्जुनको एउटा प्रश्नबाट सुरु भएको त्यो संवाद पछि मानव जीवनका लागि महत्वपूर्ण आध्यात्मिक शिक्षाका रूपमा स्थापित भयो।
क्रमशः…
