अर्जुनको मनमा एउटा चिन्ता अझै बाँकी थियो।
उनले श्रीकृष्णसँग भने—
“हे कृष्ण, मन त निकै चञ्चल छ। यसलाई नियन्त्रणमा राख्न खोज्दा पनि बारम्बार आफ्नै इच्छातर्फ दौडिन्छ। यस्तो मनलाई कसरी स्थिर राख्न सकिन्छ ?”
श्रीकृष्णले अर्जुनको कुरा सुन्नुभयो।
उहाँले भन्नुभयो—
मन चञ्चल हुनु स्वाभाविक हो। तर त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिँदैन भन्ने होइन।
मनलाई स्थिर बनाउन दुई कुरा आवश्यक छन्—अभ्यास र वैराग्य।
अभ्यास अर्थात् मनलाई बारम्बार सही दिशातर्फ फर्काउने प्रयास।
मन भड्किन्छ।
फेरि फर्काउनुपर्छ।
ध्यान भंग हुन्छ।
फेरि आफूले गर्नुपर्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
नकारात्मक विचार आउँछन्।
तर तिनकै पछाडि बगिरहनु हुँदैन।
यही निरन्तर प्रयासलाई अभ्यास भनिन्छ।
तर अभ्यास मात्र पर्याप्त हुँदैन।
मानिसले आफूलाई अनावश्यक इच्छा र आसक्तिबाट पनि बिस्तारै टाढा राख्न सिक्नुपर्छ।
यही हो वैराग्य।
वैराग्यको अर्थ संसार र जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन।
परिवारमा बसेर पनि वैराग्य अपनाउन सकिन्छ।
काम गर्दै पनि वैराग्य अपनाउन सकिन्छ।
यसको अर्थ आफूले गर्ने कर्म गरिरहने, तर हरेक परिणामलाई आफ्नो सुख–दुःखको एकमात्र आधार नबनाउने हो।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई बुझाउनुभयो—
जब मानिस हरेक कुरालाई आफ्नो इच्छाअनुसार हुनैपर्छ भनेर सोच्न थाल्छ, तब मन अशान्त हुन्छ।
तर जब उसले प्रयास गर्न आफूले सक्ने कुरा गर्छ र परिणामप्रतिको अत्यधिक मोह कम गर्दै जान्छ, तब मन बिस्तारै शान्त हुन थाल्छ।
अर्जुनले महसुस गरे—
मनलाई जित्नु कुनै एक दिनको काम होइन।
यो हरेक दिन आफूलाई सुधार्ने यात्रा हो।
आज मनलाई नियन्त्रणमा राख्न सकियो भने भोलि फेरि अर्को परीक्षा आउन सक्छ।
तर अभ्यास छोड्नु हुँदैन।
श्रीकृष्णको शिक्षा यही थियो—
मन जहाँ–जहाँ भड्किए पनि त्यसलाई फेरि सही बाटोतर्फ फर्काइरहनु नै साधना हो।
अर्जुनको मनमा अब पहिलेभन्दा बढी स्पष्टता आउँदै थियो।
उनले बुझ्न थाले—
बाहिरको संसार परिवर्तन गर्नुअघि
आफ्नो मनलाई स्थिर बनाउन आवश्यक रहेछ।
किनकि मन स्थिर भयो भने कठिन परिस्थितिमा पनि निर्णय लिन सकिन्छ।
मन अशान्त भयो भने सही बाटो अगाडि हुँदाहुँदै पनि मानिस अलमलिन सक्छ।
अर्जुनले श्रीकृष्णतर्फ हेरे।
तर उनको मनमा फेरि अर्को प्रश्न जन्मिसकेको थियो—
यदि कसैले मनलाई नियन्त्रण गर्न खोज्यो, तर बीचमै असफल भयो भने के हुन्छ ? उसको प्रयास व्यर्थ हुन्छ कि उसले फेरि उठ्ने बाटो पाउँछ ?
अब गीता अझै गहिरो प्रश्नतर्फ अघि बढ्छ।
क्रमशः…
Part 11 मा:
आध्यात्मिक बाटोमा हिँड्न खोजेको मानिस बीचमै असफल भयो भने उसको प्रयासको के हुन्छ ? श्रीकृष्णले अर्जुनलाई के उत्तर दिन्छन् ?
