काठमाडौं । कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा दुवै पक्षका सेना युद्धका लागि तयार थिए। तर आफ्नै गुरु, आफन्त र प्रियजनलाई विपक्षी सेनामा देखेपछि अर्जुनको मन युद्धबाट पछि हट्न थालेको थियो।
हातबाट गाण्डीव खसेपछि अर्जुनले श्रीकृष्णसँग आफ्नो मनको पीडा सुनाए। आफ्नै परिवारका मानिसलाई मारेर प्राप्त हुने राज्य, सुख र विजयको अर्थ के हुन्छ भन्दै उनले प्रश्न गरे।
अर्जुनको यस्तो अवस्था देखेपछि श्रीकृष्णले उनलाई सम्झाउन सुरु गर्नुभयो। कृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो कमजोरीमा डुबेर बस्नु उचित नभएको बताउँदै कठिन परिस्थितिबाट भाग्नुको सट्टा आफ्नो कर्तव्यबारे विचार गर्न आग्रह गर्नुभयो।
अर्जुनको समस्या केवल युद्ध गर्ने कि नगर्ने भन्ने थिएन। उनी आफ्नै मानिसको मृत्युको कल्पनाले दुःखी थिए। त्यसैले उनले आफूलाई के सही हो भन्ने निर्णय गर्न नसकेको भन्दै कृष्णलाई मार्गदर्शन गर्न आग्रह गरे।
त्यसपछि श्रीकृष्णले जीवन र शरीरको सम्बन्धबारे महत्वपूर्ण कुरा बताउनुभयो। शरीर परिवर्तनशील भए पनि आत्मा नष्ट नहुने उनको शिक्षा थियो। मानिसले बाल्यकालदेखि युवावस्था हुँदै वृद्धावस्थासम्म शरीर परिवर्तन गर्छ, त्यसैगरी मृत्यु पनि आत्माको अन्त्य नभएको कृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउनुभयो।
कृष्णले सुख–दुःख, लाभ–हानि र जय–पराजयलाई समान रूपमा हेर्नुपर्ने बताए। परिस्थितिअनुसार आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु नै महत्वपूर्ण भएको उनको भनाइ थियो।
अर्जुन भने अझै पनि पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेका थिएनन्। त्यसैले उनले कृष्णसँग आफ्नो कर्तव्य, कर्म र ज्ञानबारे थप प्रश्न गर्न थाले।
यहीँबाट श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोग, ज्ञान र कर्तव्यको गहिरो अर्थ बुझाउन सुरु गर्नुहुन्छ। मानिसले कर्म गर्नुपर्ने तर त्यसको फलप्रतिको आसक्तिमा बाँधिन नहुने विचार पनि यही शिक्षाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्छ।
अर्जुनको मनमा उठेका प्रश्नको उत्तर दिँदै कृष्णले जीवनलाई केवल जित र हारको दृष्टिले हेर्न नहुने बताउनुभयो। आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु र परिणामलाई लिएर अत्यधिक आसक्त नहुनु नै कर्मको महत्वपूर्ण बाटो भएको उनले सम्झाए।
कुरुक्षेत्रको मैदानमा भएको यो संवाद विस्तारै एउटा युद्धको कथाभन्दा ठूलो जीवनदर्शनमा परिणत हुँदै जान्छ। अर्जुनका प्रश्न र कृष्णका उत्तरमार्फत मानिसले कर्तव्य, आत्मा, कर्म र जीवनबारे बुझ्ने बाटो खुल्दै जान्छ।
क्रमशः…
Part 3 मा : अर्जुनले कर्म, ज्ञान र कर्तव्यबीचको सम्बन्धबारे कृष्णसँग अझ गहिरो प्रश्न गर्नेछन्।
