काठमाडौं । कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनको मन अझै द्विविधाले भरिएको थियो। आफ्नै गुरु, आफन्त र प्रियजनसँग युद्ध गर्नुपर्ने अवस्था देखेर उनले श्रीकृष्णसँग आफ्नो पीडा व्यक्त गरिसकेका थिए।
अर्जुनको मनमा एउटा प्रश्न थियो—यदि ज्ञान र वैराग्य नै महत्वपूर्ण हो भने आफूले युद्धजस्तो कर्म किन गर्नुपर्यो ?
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई बुझाउनुभयो—मानिस कर्म नगरी एक क्षण पनि बस्न सक्दैन। प्रकृतिका गुणहरूले मानिसलाई कुनै न कुनै कर्म गर्न प्रेरित गरिरहेका हुन्छन्। त्यसैले कर्मबाट भाग्नु समाधान होइन।
कर्म गर्ने क्रममा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त्यसको उद्देश्य र भाव हो। आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दा त्यसको फलप्रति अत्यधिक आसक्ति राख्नु हुँदैन। मानिसले आफ्नो अधिकार कर्ममा राख्नुपर्छ, तर परिणामलाई मात्र आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको ठान्नु हुँदैन।
श्रीकृष्णको यही शिक्षाले अर्जुनलाई कर्मयोगको बाटोतर्फ डोर्याउँछ।
कर्मयोगको अर्थ कर्म त्याग्नु होइन, आफ्नो कर्तव्यलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गर्दै त्यसको फलप्रतिको मोहबाट मुक्त हुनु हो।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफूले पनि निरन्तर कर्म गरिरहेको उदाहरण दिनुहुन्छ। संसारको व्यवस्थालाई सही बाटोमा राख्न कर्म आवश्यक हुन्छ। जिम्मेवार व्यक्तिले कर्मबाट विमुख भए त्यसको प्रभाव अरूमा पनि पर्न सक्छ।
त्यसैले मानिसले आफ्नो स्वभाव, क्षमता र जिम्मेवारीअनुसार कर्म गर्नुपर्छ। अरूको बाटो पछ्याउनुभन्दा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
अर्जुनका लागि यो शिक्षा केवल युद्ध गर्ने विषय थिएन। यो उनको जीवनको ठूलो द्विविधाको उत्तर थियो—कर्तव्यबाट भाग्ने कि आफ्नो जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने ?
श्रीकृष्णले उनलाई कर्म गर, तर अहंकार र फलको मोहमा नफस भन्ने मार्ग देखाइरहनुभएको थियो।
अर्जुनले श्रीकृष्णका कुरा सुन्दै गए। तर उनको मनमा अर्को प्रश्न जन्मियो—मानिसले आफ्नो कर्तव्य थाहा हुँदाहुँदै पनि गलत कामतर्फ किन आकर्षित हुन्छ ?
यसको उत्तर खोज्दै गीता अब अझ गहिरो शिक्षातर्फ अघि बढ्छ।
क्रमशः…
Part 4 मा: मानिसलाई गलत कर्मतर्फ धकेल्ने शक्ति के हो ? अर्जुनको यही प्रश्नको उत्तर श्रीकृष्णले कसरी दिन्छन् ?
