कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनको मनमा एउटा गहिरो प्रश्न उठ्यो।
उनले श्रीकृष्णलाई सोधे—मानिसले आफूले गलत काम गर्नु हुँदैन भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि आखिर किन गलत कर्म गर्न पुग्छ ? कसले उसलाई जबर्जस्ती त्यसतर्फ धकेल्छ ?
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यसको मुख्य कारण कामना अर्थात् अत्यधिक इच्छा भएको बताउनुभयो। मानिसको मनमा कुनै वस्तु, सुख वा उपलब्धिप्रतिको तीव्र इच्छा बढ्दै जाँदा त्यही इच्छाले उसको सोच र व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न थाल्छ।
इच्छा पूरा भएन भने त्यसबाट क्रोध जन्मिन सक्छ। क्रोध बढ्दै जाँदा मानिसले सही र गलत छुट्याउने क्षमता गुमाउन सक्छ। यही अवस्थाले मानिसलाई गलत निर्णय र कर्मतर्फ लैजान सक्छ।
गीता दर्शनमा कामना र क्रोधलाई मानिसको विवेक कमजोर बनाउने महत्वपूर्ण बाधाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो मन र इन्द्रियमाथि नियन्त्रण राख्न आवश्यक रहेको सम्झाउनुभयो। बाहिरी संसारका विषयप्रति आकर्षण हुनु स्वाभाविक भए पनि त्यसकै पछाडि अन्धाधुन्ध दौडिनु मानिसका लागि समस्याको कारण बन्न सक्छ।
मानिसको मनमा एउटा विचार आउँछ। त्यसबाट इच्छा जन्मिन्छ। इच्छा पूरा गर्ने मोह बढ्दै जान्छ। इच्छा पूरा नभए क्रोध आउन सक्छ। क्रोधले विवेकलाई ढाक्न सक्छ र अन्ततः मानिस गलत बाटोतर्फ जान सक्छ।
त्यसैले श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा राखेर विवेकपूर्वक कर्म गर्न प्रेरित गर्नुभयो।
यसको अर्थ इच्छा राख्नु नै गलत हो भन्ने होइन। जीवन अघि बढाउन इच्छा र लक्ष्य आवश्यक हुन्छन्। तर इच्छा आफूमाथि हावी भयो भने त्यसले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य र सही बाटोबाट विचलित गर्न सक्छ।
अर्जुनका लागि पनि चुनौती यही थियो। उनको मन आफन्तप्रतिको मोह, दुःख र डरले भरिएको थियो। त्यसैले आफ्नो कर्तव्यबारे निर्णय गर्न उनलाई कठिन भइरहेको थियो।
श्रीकृष्णले उनलाई आफ्नो मनलाई स्थिर बनाएर सत्य, धर्म र कर्तव्यका आधारमा निर्णय गर्न सम्झाउनुभयो।
मानिसको सबैभन्दा ठूलो युद्ध बाहिर होइन, आफ्नै मनभित्र चलिरहेको हुन्छ। मनमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्ने व्यक्तिले कठिन परिस्थितिमा पनि सही बाटो रोज्न सक्छ भन्ने गीता दर्शनको महत्वपूर्ण सन्देश यही हो।
अब अर्जुनको अर्को जिज्ञासा अझ गहिरो बन्दै जान्छ—यदि ज्ञान र कर्म दुवै महत्वपूर्ण छन् भने मानिसले जीवनमा कुन बाटो कसरी अपनाउने ?
यही प्रश्नको उत्तर दिँदै श्रीकृष्णले कर्मयोगको अझ गहिरो अर्थ अर्जुनलाई बताउन थाल्नुहुन्छ।
क्रमशः…
Part 5 मा :
श्रीकृष्णले कर्मयोगको रहस्य अर्जुनलाई कसरी बुझाउनुभयो ? ज्ञान र कर्ममध्ये कुन कुरालाई कसरी अपनाउने ?
