दर खाने दिन किन मनाइन्छ? तीजभन्दा एक दिनअघि नै दर खाने चलन कहाँबाट आयो?

काठमाडौं — हरितालिका तीजको अघिल्लो दिन नेपाली हिन्दु महिलाहरूले विशेष रूपमा ‘दर खाने दिन’ मनाउने गर्छन्। माइतीले चेलीबेटीलाई बोलाउने, परिवार तथा आफन्त एकै ठाउँमा भेला भएर मिठामिठा परिकार खाने र सुख–दुःख साटासाट गर्ने भएकाले दर खाने दिनलाई तीजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्षका रूपमा लिइन्छ।

तर प्रश्न उठ्छ—दर किन तीजको दिनभन्दा एक दिनअघि नै खाइन्छ? यसको सुरुवात कसरी भयो?

तीजको व्रतका लागि शक्ति जुटाउने परम्परा

परम्परागत रूपमा तीजको दिन महिलाहरूले निराहार वा निर्जल व्रत बस्ने चलन छ। लामो समयसम्म व्रत बस्दा शरीरलाई ऊर्जा आवश्यक पर्ने भएकाले त्यसको अघिल्लो दिन पौष्टिक र आडिलो खाना खाने परम्परा विकास भएको मानिन्छ।

दूध, दही, घिउ, खीर, रोटी, फलफूल, सेलरोटीलगायतका परिकार दरका रूपमा खाने चलन विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ। पहिले स्थानीय रूपमा उपलब्ध अन्न, घिउ र अन्य परिकारबाट दर तयार गरिन्थ्यो।

धर्मशास्त्रसम्बन्धी व्याख्याअनुसार दर भाद्र शुक्ल द्वितीयाको साँझ/राति खाने र त्यसपछि तृतीयाका दिन तीजको व्रत बस्ने परम्परा हो। कतिपय परम्परामा मध्यरातअघि दर खाइसक्नुपर्ने मान्यता पनि रहेको पाइन्छ।

पार्वतीको तपस्यासँग जोडिएको धार्मिक मान्यता

तीजको धार्मिक पृष्ठभूमि भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ।

पौराणिक कथाअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीको इच्छाविपरीत अन्यत्र विवाह गराउन खोजिएपछि उनका साथीहरूले उनलाई लुकाएर राखेको र त्यही अवस्थामा उनले शिवलाई प्राप्त गर्ने उद्देश्यले व्रत बसेको धार्मिक मान्यता छ।

यही कथासँग जोडेर हरितालिका तीजको व्रत बस्ने परम्परा विकास भएको धर्मशास्त्रीय मत पाइन्छ।

तर आजको ‘दर खाने’ परम्परा ठ्याक्कै कुन व्यक्ति वा कुन स्थानबाट सुरु भयो भन्ने प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य भने भेटिँदैन। यो धार्मिक मान्यता, लोकपरम्परा र पुस्तौँदेखि चलिआएको सामाजिक अभ्याससँग जोडिएको संस्कार हो।

दर केवल खाना होइन, माइती–चेलीको भेटघाट पनि हो

परम्परागत नेपाली समाजमा विवाहपछि छोरीहरू प्रायः श्रीमान्को घरमा बस्ने भएकाले तीज माइती र चेलीबीच भेटघाटको महत्वपूर्ण अवसर बन्थ्यो।

तीज आउनुअघि माइतीले छोरी–चेलीलाई घरमा बोलाउने, दाजुभाइले दर खुवाउने र दिदीबहिनीहरू भेला भएर गीत गाउने तथा आफ्ना सुख–दुःखका कुरा साट्ने चलन थियो। यसले पारिवारिक सम्बन्ध र आत्मीयता बलियो बनाउने सामाजिक भूमिका खेल्थ्यो।

पुरानो समयमा दरका परिकार पनि अहिलेको जस्तो धेरै प्रकारका हुँदैनथे। गाउँघरमा घरमै उपलब्ध अन्न, घिउ, खीर, सेलरोटी, ढकने, फलफूललगायतका परिकार बनाएर दर खाने गरिन्थ्यो।

पहिले एक दिन, अहिले हप्तौँअघि नै

परम्परागत रूपमा दर तीजको अघिल्लो दिन मात्र खाने चलन हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा तीज आउनुभन्दा धेरै दिनअघिदेखि नै दर खाने कार्यक्रम आयोजना गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

कार्यालय, संघसंस्था, राजनीतिक दल, समूह तथा विभिन्न सामाजिक संस्थाले समेत तीजभन्दा हप्तौँअघि दर खाने कार्यक्रम गर्न थालेका छन्। यसलाई कतिपयले सामाजिक भेटघाटको नयाँ शैली मानेका छन् भने संस्कृतिविद्हरूले भने यसले मूल परम्पराको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

दर खाने दिनको मूल भावना के हो?

दर खाने दिनको मूल भावना केवल धेरै खाने वा तडकभडक गर्ने होइन। यसको पछाडि तीजको व्रतका लागि शारीरिक तयारी, माइती–चेलीको भेटघाट, पारिवारिक आत्मीयता र महिलाले आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने सामाजिक परम्परा जोडिएको छ।

त्यसैले आधुनिक समयमा दर खाने शैली परिवर्तन भए पनि यसको मौलिकता भने परिवारसँग जोडिने, चेलीबेटीलाई माइतीमा बोलाउने र आपसी सुख–दुःख साट्ने संस्कृतिमा रहेको देखिन्छ।

तीजको अघिल्लो दिन दर खाने र त्यसपछि व्रत बस्ने परम्पराले नेपाली समाजमा धर्मसँगै परिवार, सम्बन्ध र संस्कृतिलाई समेत जोड्दै आएको छ।