आज हरितालिका तीज, यस्तो छ पर्व मनाउनुको धार्मिक र पौराणिक कारण

काठमाडौं । हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली महिलाहरूले श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाउने प्रमुख पर्वमध्ये हरितालिका तीज पनि एक हो । यो पर्व केवल नाचगान, भेटघाट र व्रतमा सीमित नभई भगवान् शिव र देवी पार्वतीसँग जोडिएको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पौराणिक पर्वका रूपमा लिइन्छ ।

हरितालिका तीज विशेषगरी भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न गरेको कठोर तपस्या र साधनाको स्मरण गरिन्छ । त्यसैले तीजका दिन शिव–पार्वतीको पूजा आराधना गर्ने परम्परा रहिआएको छ ।

पार्वतीले शिवलाई पति पाउन गरेको तपस्या

पौराणिक कथाअनुसार देवी पार्वती भगवान् शिवलाई आफ्नो पति बनाउन चाहन्थिन् । तर पार्वतीका पिता हिमालयले उनको विवाह भगवान् विष्णुसँग गराउन खोजेपछि पार्वतीले आफ्नो इच्छा पूरा गर्न कठोर तपस्या गरेको धार्मिक कथा पाइन्छ ।

पार्वतीकी सखीले उनलाई विवाहको प्रस्तावबाट बचाउन जंगलतर्फ लगेको कथासँग हरितालिका नाम जोडिएको मानिन्छ । ‘हरितालिका’ शब्दमा ‘हरित’ अर्थात् हरण गर्नु र ‘आलिका’ अर्थात् सखी भन्ने अर्थ जोडिएको पाइन्छ । सखीले पार्वतीलाई लुकाएर जंगलमा लगेपछि उनले त्यहीँ भगवान् शिवको आराधना गरेको र अन्ततः शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास छ ।

त्यसैले हरितालिका तीजका दिन महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजा गर्दै आफ्नो वैवाहिक जीवन सुखी रहोस्, परिवारमा सुख–शान्ति कायम होस् र मनोकांक्षा पूरा होस् भन्ने कामना गर्ने गर्छन् ।

तीजमा व्रत बस्नुको धार्मिक विश्वास

तीजको दिन महिलाहरूले निराहार वा फलाहार व्रत बस्ने परम्परा छ । कतिपय महिलाले पानीसमेत नखाई व्रत बस्ने गर्छन् भने स्वास्थ्य तथा व्यक्तिगत अवस्थाअनुसार फलफूल वा पानी सेवन गरेर व्रत बस्ने चलन पनि छ ।

धार्मिक विश्वासअनुसार तीजको व्रत तथा शिव–पार्वतीको पूजा गर्नाले अविवाहित महिलाले आफूले चाहेको योग्य जीवनसाथी प्राप्त गर्ने र विवाहित महिलाको दाम्पत्य जीवन सुखी तथा दीर्घायु हुने विश्वास गरिन्छ ।

व्रतसँगै महिलाहरूले दिनभर भगवान् शिवको पूजा, मन्त्र जप तथा शिव मन्दिरमा दर्शन गर्ने गर्छन् । काठमाडौंको पशुपतिनाथलगायत देशभरका शिवालयमा तीजका दिन ठूलो धार्मिक भीड लाग्ने गर्छ ।

दर खाने चलन कहाँबाट आयो ?

तीजको अघिल्लो दिनलाई दर खाने दिनका रूपमा मनाउने परम्परा छ । माइतीघर तथा आफन्तको घरमा छोरी–चेलीलाई बोलाएर विभिन्न परिकार खुवाउने र तीजको दिनको व्रतका लागि शरीरलाई ऊर्जा दिने उद्देश्यसँग दर खाने परम्परा जोडिएको पाइन्छ ।

दर खाने दिन परिवार तथा आफन्तबीच भेटघाट गर्ने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने चलन पनि छ । पछिल्लो समय दर खाने कार्यक्रम सामूहिक तथा सार्वजनिक रूपमा समेत आयोजना हुन थालेका छन् ।

तीजपछि ऋषिपञ्चमीको धार्मिक महत्व

हरितालिका तीजपछि आउने ऋषिपञ्चमी पनि महिलासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो । यस दिन सप्तऋषिको पूजा आराधना गर्ने परम्परा छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार ऋषिपञ्चमीका दिन महिलाहरूले सप्तऋषिको पूजा गरी विगतमा भएका जानाजान वा अनजानका धार्मिक तथा सामाजिक त्रुटिबाट मुक्ति पाउन प्रार्थना गर्ने गर्छन् । परम्परागत रूपमा यस दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गर्ने विधान रहेको छ ।

तीजको सांस्कृतिक पक्ष

धार्मिक महत्वसँगै तीज नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वसमेत हो । माइती र चेलीबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने, दुःख–सुख साटासाट गर्ने तथा दिदीबहिनीबीच आत्मीयता बढाउने अवसरका रूपमा पनि तीजलाई लिइन्छ ।

तीजका गीत र नृत्यमा धार्मिक भावनासँगै महिलाका सुख–दुःख, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक अवस्था र समसामयिक विषय अभिव्यक्त हुँदै आएका छन् ।

यसरी हेर्दा हरितालिका तीज भगवान् शिव र देवी पार्वतीको आराधना, वैवाहिक सुख र पारिवारिक समृद्धिको कामनासँग जोडिएको धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र महिला एकताको प्रतीकका रूपमा समेत स्थापित भएको छ ।